चक्री फूल, जसलाई स्टार एनिस पनि भनिन्छ, एक सुगन्धित मसला हो। यसको आकार तारा जस्तो हुन्छ र यसलाई खानामा स्वाद बढाउन तथा विभिन्न परम्परागत औषधिहरूमा प्रयोग गरिन्छ। यसको वैज्ञानिक नाम Illicium verum Hook.f. (इलिसियम वेरम) र Illicium san-ki Perr. हो। यो म्याग्नोलिएसी (Magnoliaceae) परिवार अन्तर्गत पर्दछ।
चक्री फूलके हो?
चक्री फूल एउटा फल हो जुन एक सदाबहार रुखमा फल्छ। यो सुकेपछि ताराको आकारमा खुल्छ, जसभित्र प्रत्येक कोठामा स-साना, चम्किला खैरो रङका दानाहरू हुन्छन्। यसको स्वाद सौंफ जस्तो हल्का सुगन्धित हुन्छ र यसलाई प्रायः दालचिनी, अलैंची जस्ता मसलाहरूसँगै प्रयोग गरिन्छ।
चक्री फूल का प्रकार
चक्री फूलको खासै धेरै प्रकार छैनन्, तर बजारमा मुख्यतया चिनियाँ स्टार एनिस (Illicium verum) र जापानी स्टार एनिस (Illicium anisatum) उपलब्ध हुन्छन्। जापानी स्टार एनिस विषाक्त हुने भएकाले यसलाई औषधीय वा खाद्य पदार्थमा प्रयोग गरिँदैन। हामीले यहाँ चिनियाँ स्टार एनिस (Illicium verum) को बारेमा चर्चा गरिरहेका छौं, जुन खाद्य तथा औषधीय प्रयोगका लागि सुरक्षित मानिन्छ।
चक्री फूल को बाह्य रूप
चक्री फूल सुकेपछि आठवटा वा कहिलेकाहीँ दस वा सोभन्दा बढी हाँगाहरू भएको ताराको जस्तो आकारमा देखिन्छ। यसको रङ्ग खैरो-रातो हुन्छ। प्रत्येक हाँगाको टुप्पोमा एउटा चम्किलो, खैरो दाना हुन्छ। यसको बाह्य सतह खस्रो हुन्छ र भित्रबाट चिल्लो हुन्छ। यसमा हल्का सौंफ जस्तो मीठो र तीव्र सुगन्ध आउँछ।
विभिन्न भाषाहरूमा यसको नाम
- अंग्रेजी: Star Anise, Indian Anise, Chinese Anise, Badiyan Anise
- संस्कृत: ताराभफलम्, आकर्षगंधी
- हिन्दी: बादियान खटाई, बादयान
- उर्दू: बादयानी, बोदीयोगन
- कन्नड: चैना सोम्पू, कंकोला
- तमिल: अननशुष्पु, अनीसू, अनसी पू, अनुसाप्पू
- तेलुगु: अनासपुटक
- मलयालम: थकोलम
- मराठी: बादयान
- अरबी: यानसुन नाजमी
- फारसी: बादियान खटाई
चक्री फूल का फाइदाहरू
- पाचनमा सुधार: यसले पाचन प्रणालीलाई बलियो बनाउँछ र अपच, ग्यास तथा पेट दुखाइमा लाभदायक हुन्छ।
- श्वासप्रश्वास सम्बन्धी समस्यामा: रुघाखोकी, दम, र कफ निष्कासनमा मद्दत गर्छ।
- जीवाणु प्रतिरोधी: यसमा पाइने तत्वहरूले जीवाणु र ढुसी (फंगस) को वृद्धि रोक्न मद्दत गर्छन्।
- पिशाब सम्बन्धी रोगमा: यसले पिसाबको प्रवाह बढाउन मद्दत गर्छ।
- दुर्गन्धनाशक: यसको सुगन्धित गुणले मुखको दुर्गन्ध हटाउन मद्दत गर्छ।
- जोर्नी दुख्ने समस्यामा: जोर्नी दुख्ने समस्यामा केही हदसम्म आराम दिन्छ।
- रक्तसञ्चारमा सुधार: यसले रगत बग्ने समस्यालाई रोक्न मद्दत गर्न सक्छ।