पाठा (साइक्ला पेल्टाटा) एउटा विशेष प्रकारको फूल र फल हुने बोट हो। यसलाई तपाईंले प्रायः सडकको किनारा वा खेत बारीमा उम्रेको देख्नुभएको हुन सक्छ, तर जानकारीको अभावले धेरैले यसको महत्त्व बुझ्दैनन्। के तपाईंलाई थाहा छ कि पाठा धेरै प्रकारका रोगहरूको उपचारमा प्रयोग हुने एक उत्तम औषधीय बोट हो? आज हामी यसको बारेमा विस्तृत जानकारी दिनेछौं।
पाठा के हो?
पाठा एउटा लहरो हुने बिरुवा हो जुन रूखहरूमा चढ्छ वा जमिनमा फैलिन्छ। यसका पातहरू गुर्जोको पातजस्तै देखिन्छन् र सुगन्धित हुन्छन्। यसका पातहरू केही चुच्चो र गोलाकार हुन्छन् भने फूलहरू साना सेतो रंगका हुन्छन्। यसको फल सानो र रातो हुन्छ।
पाठाको स्वाद र प्रकृति
पाठा स्वादमा तीतो र टर्रो हुन्छ। यो सजिलै पच्ने गर्छ तर पेटमा तातो प्रभाव पार्छ। यसमा प्रचुर मात्रामा फाइबर हुन्छ, जसले गर्दा यसलाई औषधीय प्रयोगमा लिइन्छ। यसले कफ, अपच , र पेट फुल्ने जस्ता समस्याहरू शान्त गर्छ।
पाठा दुई प्रकारको हुन्छ
– सानो र ठूलो
दुबैमा समान गुणहरू पाइन्छन्। यसबाहेक, आयुर्वेदमा प्रयोग हुने पाठाका अन्य दुई प्रजातिहरू छन्:
- स्टेफानिया ग्लाब्रा (रोक्सबर्ग)
- साइक्लिया पेल्टाटा (लामार्क) हुक.एफ. र थमसन
विभिन्न भाषाहरूमा पाठाको नाम
- संस्कृत: पथ्या, अम्बाष्ठा, श्रेयसी, प्राचीना
- हिन्दी: पाठा, पाथी, पाढी
- अंग्रेजी: Velvet Leaf, Ice Vine, False Pareira Brava
- नेपाली: पाठा
- बंगाली: अकानाडी, निमुका
पाठाको वानस्पतिक परिचय
पाठाको वानस्पतिक नाम सिसाम्पेलोस परेरा (Cissampelos pareira) हो। यो मेनिस्पर्मेसी परिवारको वनस्पति हो। दक्षिण भारतमा यसलाई साइक्लिया पेल्टाटा (Cyclea peltata) भनेर चिनिन्छ।
पाठाका प्रयोग
पाठा प्राचीनकालदेखि नै औषधिको रूपमा प्रयोग हुँदै आएको छ। यसमा निम्न निम्न फाईदाको लागि प्रयोग गरिन्छ:
१. घाउ र चोट निको पार्न
- पाठामा घाउ र चोट निको पार्ने गुण छ। यसले ठूला घाउहरू पनि चाँडै ठीक गर्छ ।
- हड्डी जोर्ने क्षमता पनि छ, त्यसैले फ्र्याक्चरमा पनि उपयोगी हुन्छ।
२. रगत र दुध बढाउन
- यसले शरीरमा रगतको मात्रा बढाउँछ।
- आमाको दुध बढाउन पनि मद्दत गर्छ।
३. पाचन सम्बन्धी समस्यामा
- पाठाले अपच हटाउँछ, पेटको ग्यास कम गर्छ।
- भोक बढाउछ र पाचन प्रणालीलाई सुधार्छ।
४. ज्वरो, झाडापखाला र बान्तामा
- ज्वरो घटाउँछ र झाडापखाला, बान्ता रोक्छ।
- पिसाब सम्बन्धी समस्या (मूत्र रोग) हटाउछ।
५. मधुमेह र कलेजोको स्वास्थ्य
- मधुमेह (डायबिटिज) नियन्त्रण गर्न मद्दत गर्छ।
- कलेजोलाई स्वस्थ राख्छ र पित्त सम्बन्धी समस्या (कमलपित्त) घटाउछ।
६. जोर्नी दुखाइ र सुन्निने समस्यामा
- पाठाको रसले जोर्नी दुखाइ कम गर्छ।
- सुन्निने समस्या (नसा कमजोर हुँदा) मा पनि फाइदा गर्छ।
७. महिला स्वास्थ्यमा
- महिनावारीमा धेरै रगत आउने (अत्यधिक रक्तस्राव) समस्यामा उपयोगी छ।
- यसले रगत जम्ने समस्या (रक्तस्तम्भन) पनि निको पार्छ।