रोहीतक (Tecomella Undulata) वटादि वर्ग र सोनकादि कुल (Bignoniaceae परिवार) अन्तर्गत पर्ने मध्यम आकारको एक रूख हो। यसको उचाई १०-२५ फिट सम्म हुन्छ।
Table of Contents
रोहीतकको रूख कहाँ पाइन्छ ?
भारतमा रोहीतकको रूख पंजाब, बंगाल, गुजरात, काठियावाड़, राजस्थान आदि क्षेत्रमा पाइन्छ। यसका अतिरिक्त विलोचिस्तान, पश्चिमी पाकिस्तानको भूभागमा पनि यो रूख फेला पर्छ। यसका सुन्दर फूलका कारण यसलाई सजावटी रूपमा पनि रोपिन्छ। बंगालको फरीदपुर जिल्लामा यो धेरै संख्यामा पाइन्छ।
रोहीतकको रूख कस्तो हुन्छ ?
- पात: लामा तर अनारको पातजस्तै देखिने, पातमा झुस जस्ता साना रेशाहरू हुन्छन्।
- फल: ६-८ इन्च लामा, मुडिएको आकारको हुन्छ।
- जरा: मोटो आकारको र जमीनभित्र गहिरो सम्म पुग्ने, शाखाहरू धेरै टाढासम्म फैलिने।
- शाखा: शाखाहरू खरानी (राखजस्तो) रंगका हुन्छन्। भित्री बोक्रा हरियो पहेँलो हुन्छ।
- फूल: केसर रंगका, गुच्छामा फुल्ने, फूल फुल्ने डाँठ पातलो र चम्किलो हुन्छ।
- फूलको बाह्य भाग: ५ वटा पात भएको, फिक्का केसर रंगको हुन्छ।
रोहीतकका प्रकार
रोहीतकका मुख्य ४ प्रकार पाइन्छन्:
- टेकोमेला अण्डूलेटा (औषधीय प्रयोगमा सबभन्दा बढी प्रयोग हुने)
- एफेनेमिक्सिस पोलिया स्ट्रेचिया
- रैमेनस विध टी
- पौली गोमम ग्लेवरम
विभिन्न भाषामा रोहीतकको नाम
- संस्कृत: रोहितक, दाडिम पुष्पक, दाडिमच्छद
- हिन्दी: रक्तरोहिडा, रोहिडा
- मराठी: रक्तरोहिडा
- गुजराती: रोहिडी
- बंगाली: हरिण हाडा
- ल्याटिन: Tecomella undulata
रोहीतकको रासायनिक संरचना
यसमा दुई प्रकारको पहेँलो गुद, स्टार्च, रंगद्रव्य, ट्यानिन तथा लवण पाइन्छ।
रोहीतकका औषधीय गुण
- रस: कषाय, तीतो
- वीर्य: शीतल
- विपाक: तीतो
- गुण: मल निस्कालक, रक्तशोधक, चिल्लो
- दोष शमन: कफ र पित्त शमन गर्ने
रोहीतकको उपयोगी भाग
यसको बोक्रा प्रमुख औषधीय भाग हो, जुन धेरै रोगहरूको उपचारमा प्रयोग गरिन्छ।
रोहीतकको बोक्राका उपयोगहरू:
- कलेजो र फियो को बढेको, मोटोपन र कमजोरीमा फाइदाजनक।
- कयदेव निघन्टुमा यसको बोक्रा खाँसी नाशक बताइएको छ।
- आधुनिक अनुसन्धान अनुसार यसको बोक्रा ग्राही (पाचनशक्ति बढाउने), बल्य र कलेजो-प्लीहा सम्बन्धी रोगमा उपयोगी छ।
- यसको बोक्रा सिफिलिसमा प्रयोग गर्न सुझाव दीइन्छ ।
- यसले जमेको रगतलाई पग्लाउँछ,
- प्रसूतापछि यसको बोक्रा वा पातको क्वाथ पिलाउनाले शारीरिक कमजोरी हटाउन मद्दत गर्छ।
- बोक्रालाई पिनेर चिया जस्तो बनाएर पिउनाले शरीरमा उत्साह बढाउँछ।