सेतो चोया White Champa (Plumeria alba): Benefits, Uses in Ayurveda & Natural Remedies

सेतो चोया (चोयो / क्षीर चम्पा) नेपाल र भारत लगायत उष्णकटिबन्धीय क्षेत्रहरूमा पाइने एक औषधीय महत्त्व बोकेको बोट हो। यसको वैज्ञानिक नाम Plumeria alba हो भने आयुर्वेदमा यसलाई “क्षीरचम्पा” वा “चोयो / क्षीर चम्पा” भनेर चिनिन्छ। यसको फूल, पात, बोक्रा, जरा, र दूध (चोप) सबैको प्रयोग पारम्परिक चिकित्सामा सयौं वर्षदेखि गरिँदै आएको छ। विशेष गरी चर्म रोग, इन्फ्ल्यामेसन, घाउ, जोर्नी दुख्ने, अपच, र संक्रमण जस्ता समस्याहरूको उपचारमा यसको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहेको छ। आधुनिक समयमा पनि यसको प्रयोग प्राकृतिक उपचारको रूपमा बढ्दो क्रममा छ, किनभने यसले केमिकल मुक्त तरिकाले स्वास्थ्य लाभ दिन्छ।

सेतो चोया वा क्षीर चम्पाको फूल नेपाल र भारतमा धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्व राख्छ। यसको सुगन्धित फूल मन्दिरहरूमा पूजामा प्रयोग हुन्छ। यो रूख पूरै वर्ष फूल्दछ र यसको फूल बाहिर सेतो र भित्र पहेंलो हुन्छ। यसको औषधीय गुणले छाला सम्बन्धी रोग, जोर्नी दुखाइ, इन्फ्ल्यामेसन , र अपच जस्ता समस्याहरूमा फाइदा गर्छ।

सेतो चोया कस्तो हुन्छ?

सेतो चोया (Plumeria alba) र रातो चोया (Plumeria rubra) गरी यसका दुई प्रमुख प्रजातिहरू छन्:

1. रातो चोया (Plumeria rubra): यसको फूल रातो वा गुलाफी हुन्छ।
2. सेतो चोया (Plumeria alba): यो ४.५ मिटर अग्लो सदाबहार रूख हो। यसको फूल सेतो र बीचमा पहेंलो हुन्छ।

विशेषताहरू:

• काण्ड: मोटो र मांसल।
• पात: लामा, चिल्ला र नसायुक्त।
• फूल: सुगन्धित, सेतो वा पहेंलो मिश्रित।
• दूध (चोप): काण्ड, पात र फूलमा सेतो दूध जस्तो तरल पदार्थ हुन्छ।

औषधीय गुण र प्रयोग

1. बोक्रा :
   • स्वाद कडा, मुख बाध्ने ।
   • भोक बढाउने, शक्तिवर्धक, र इन्फ्ल्यामेसन कम गर्ने।
2. दूध (चोप):
   • एन्टिसेप्टिक (पूयरोधी), ज्वरनाशक।
   • काटेको , कोतरेको, अपच, र झाडापखालामा फाइदा गर्छ।
3. बिउ (बीज):
   • रगत बग्ने समस्यामा रक्तस्तम्भक (रक्तस्राव रोक्ने)।
4. पात र फूल:
   • जोर्नी दुखाइ , पिशाब सम्बन्धी रोग, र उदररोगमा उपयोगी।

अन्य भाषामा नाम

• संस्कृत: क्षीरचम्पक, श्वेत चम्पा
• हिन्दी: गुलचीन, चमेली
• नेपाली: सेतो चोया, क्षीरचम्पक
• अङ्ग्रेजी: White Frangipani, Temple Tree
• बङ्गाली: कथगोलोप (Kathgolop)

सावधानी

• यसको दूध (चोप) अति निकाल्दा छाला जलन गर्न सक्छ।
• गर्भवती महिलाले यसको प्रयोगबाट टाढा रहनु उचित छ।

सेतो चोया प्रकृतिको अनुपम औषधीय उपहार हो। यसको सही उपयोगले धेरै रोगहरूबाट राहत पाउन सकिन्छ

सेतो चोया (चोयो / क्षीर चम्पा) को फाइदा