मुगरेलो, जसलाई अंग्रेजीमा ब्ल्याक क्युमिन (Black cumin) भनिन्छ, एक महत्वपूर्ण मसला र औषधीय वनस्पति हो। यसको वैज्ञानिक नाम नाईजेला सेटाईवा (Nigella sativa Linn.) हो। नेपालमा र भरतमा यसलाई कालोजिरा पनि भनिन्छ तर यो कालो जिरा भने होईन बरु यो कालोन्जी हो।यो भारतको उत्तरी र उत्तर-पश्चिमी भागहरू, विशेषगरी पञ्जाब, हिमाचल प्रदेश, बिहार, पश्चिम बंगाल र आसाममा खेती गरिन्छ। यसको बीजलाई मसलाको रूपमा प्रयोग गरिन्छ र यसमा धेरै औषधीय गुणहरू पनि पाइन्छ।
के हो?
मुगरेलो एक सानो बिरुवा हो जसको बीज त्रिकोणाकार, झुर्रीदार र कालो रङ्गको हुन्छ। यसलाई मसल्दा एक विशेष सुगन्ध आउँछ। यसको बीजलाई आयुर्वेदमा विभिन्न रोगहरूको उपचारका लागि प्रयोग गरिन्छ।
प्रकार
मुगरेलोको मुख्य प्रकार नाईजेला सेटाईवा (Nigella sativa Linn.) नै हो, जसलाई सामान्यतया कालो जीरा वा कलौंजी भनेर चिनिन्छ।
को बाह्य रूप
मुगरेलोको बिरुवा सानो हुन्छ। यसका पातहरू मसिनो र हरियो हुन्छन्। फूलहरू साना र प्रायः सेता वा हल्का नीलो रङ्गका हुन्छन्। यसको मुख्य पहिचान यसको कालो बीज हो जुन सानो, त्रिकोणाकार र झुर्रीदार हुन्छ।
विभिन्न भाषाहरूमा मुगरेलोको नाम
- अंग्रेजी: ब्ल्याक क्युमिन (Black cumin), नाईजैला (Nigella), स्मॉल फेनेल (Small fennel), नटमेग ऐफ्लावर (Nutmeg flower)
- संस्कृत: पृथु, उपकुञ्चिका, पृथ्वीका, स्थूलजीरक, कालिका, कालाजाजी
- हिन्दी: कालाजीरा, कलवंजी, कलौंजी, मंगरैल
- उर्दू: कलोंजी (Kalonji)
- कोंकणी: करीजीरे (Karijiry)
- कन्नड: करे जीरगे (Kare jirage), कलौंजी (Kalaunji), करीजीरगी (Karijirigi)
- गुजराती: कलौंजी जीरु (Kalaunji jiru), कलौंजीजीरम (Kalonjijiram), करीमसीरागम (Karimsiragam)
- तमिल: करूँजीरागम (Karunjiragam), करूणीएरकम (Karunierkam), करूँजीरागम (Karunjiragam)
- तैलुगु: नुल्लाजीलकारा (Nullajilakara), नेल्लाजीलाकैरा (Nellajeelakaira)
- बंगाली: मोटा कालीजीरे (Mota kalijeere), कालीजीरा (Kalijira), कालजीरा (Kalzira), मुंगरैला (Mungrela), कृष्णजीरा (Krishnajira)
- नेपाली: मुगरेलो, स्थूलजीरक
- पञ्जाबी: कालवन्जी (Kalvanji)
- मराठी: कलौंजी जीरें (Kalonzee jeeren), कालेजीरे (Kale jire)
- मलयालम: करूँचीरगम (Karunchiragam), करींजीरकम (Karinjirakam)
- अरबी: हब्बातुस्सुदा (Habbatussuda), कामूनीअसवद (Kamuneasvad), शुनिझ (Shuniz)
- फारसी: स्याहदाना (Siyahdana), शूनीज (Shuneez)
मुगरेलोका फाइदाहरू
- यसले भोक जगाउँछ र खाना पचाउन मद्दत गर्छ।
- यसले शरीरलाई बलियो बनाउँछ।
- यसले कीराहरू मार्न मद्दत गर्छ।
- यसले रुचि बढाउँछ र सुगन्धित हुन्छ।
- यसले महिनावारी नियमित बनाउन मद्दत गर्छ।
- यसले गर्भाशय सफा गर्न मद्दत गर्छ।
- यो आँखाका लागि हितकारी हुन्छ।
- यसले बुद्धिलाई तेजिलो बनाउँछ।
- यो मुटुका लागि लाभदायक हुन्छ।
- यसले ज्वरो, गुल्म, आमदोष, पेट फुल्ने समस्या, दुर्गन्ध, झाडापखाला, छाती पोल्ने, अपच, बान्ता, टाउको दुखाइ, जुका, कुष्ठ रोग, प्रमेह (मधुमेह) र बाथ सम्बन्धी दुखाइमा आराम दिन्छ।
- यसको तेलमा अक्सिडेशन विरोधी (antioxidant) गुण हुन्छ।
मुगरेलोको प्रयोग