परिचय (Introduction of Chikungunya)
चिकनगुनिया एक भाइरसजन्य सरुवा रोग हो जुन विशेषगरी ‘एडिस’ (Aedes) प्रजातिको लामखुट्टेको टोकाइबाट मानिसमा सर्ने गर्दछ।
यस रोगको लक्षणहरू धेरै हदसम्म डेंगुसँग मिल्दाजुल्दा हुन्छन्, जसका कारण कहिलेकाहीँ सामान्य ज्वरो वा डेंगु हो भनेर
झुक्किन सकिन्छ। चिकनगुनिया गराउने भाइरसलाई ‘अल्फाभाइरस’ परिवारको सदस्य मानिन्छ। यस रोगमा बिरामीलाई अचानक उच्च ज्वरो
आउने र जोर्नीहरूमा कडा दुखाइ हुने गर्दछ।
लक्षण (Symptoms of Chikungunya)
चिकनगुनियाको भाइरस शरीरमा प्रवेश गरेको २ देखि ४ दिनभित्र लक्षणहरू देखिन थाल्छन्। यसका प्रमुख लक्षणहरू निम्न छन्:
- परिचय (Introduction of Chikungunya)
- लक्षण (Symptoms of Chikungunya)
- कारण (Causes of Chikungunya)
- घरेलु उपचार (Home Remedies for Chikungunya)
- थप अन्य उपाय (Extra Solution for Chikungunya)
- खानपान तरिका (Dietary Guidelines for Chikungunya)
- गर्न नहुने कार्यहरु (Things to Avoid in Chikungunya)
- साबधानी (Precautions in Chikungunya)
- निष्कर्स (Conclusion)
उच्च ज्वरो: अचानक ३९ डिग्री सेल्सियस (१०२-१०३ डिग्री फरेनहाइट) सम्म ज्वरो आउनु।
जोर्नी दुखाइ: हात, खुट्टा र शरीरका विभिन्न जोर्नीहरूमा निकै कडा दुखाइ हुनु।
राता डाबरहरू: शरीर, हात र खुट्टाहरूमा साना-साना राता डाबर वा टाटाहरू देखिनु।
मांसपेशी दुखाइ: शरीरका मांसपेशीहरू तन्किए जस्तो हुने र दुख्ने।
थकान र कमजोरी: बिरामीले अत्यन्तै थकित र कमजोर महसुस गर्नु।
टाउको र आँखा दुखाइ: कडा टाउको दुखाइ र आँखाको भित्री भाग दुख्ने वा आँखा रातो हुने (कन्जक्टिभाइटिस)।
ढाड दुखाइ: मेरुदण्ड र ढाडको तल्लो भागमा कडा दुखाइ हुनु।
अनिद्रा र घाँटी खसखस: निद्रा नलाग्ने र घाँटीमा समस्या देखिनु।
कारण (Causes of Chikungunya)
चिकनगुनिया हुनुको मुख्य कारण ‘चिकनगुनिया भाइरस’ (CHIKV) हो। यो रोग सर्ने प्रक्रिया यस प्रकार छ:
१. लामखुट्टेको टोकाइ: जब एउटा एडिस लामखुट्टेले संक्रमित व्यक्तिलाई टोक्छ, भाइरस लामखुट्टेको शरीरमा पुग्छ। त्यही
लामखुट्टेले अर्को स्वस्थ व्यक्तिलाई टोक्दा रोग सर्छ।
२. प्रसारण चक्र: यो रोग मानिस-लामखुट्टे-मानिसको चक्रमा फैलिन्छ।
३. सक्रिय समय: यो प्रजातिको लामखुट्टेले विशेषगरी दिउँसोको उज्यालोमा टोक्ने गर्दछ।
४. भौगोलिक अवस्था: यो रोग प्रायः उष्णकटिबंधीय क्षेत्रहरू (एशिया र अफ्रिका) मा बढी देखिन्छ जहाँ पानी जम्ने र लामखुट्टे
फस्टाउने वातावरण हुन्छ।
घरेलु उपचार (Home Remedies for Chikungunya)
चिकनगुनियाको कुनै ठोस एन्टिभाइरल औषधि नभएकाले लक्षणहरू कम गर्न घरेलु उपायहरू अत्यन्तै प्रभावकारी मानिन्छन्:
प्रशस्त पानी पिउने: ज्वरोका कारण शरीरमा पानीको कमी हुन सक्छ। पानीले शरीरका विषाक्त पदार्थहरू बाहिर निकाल्न मद्दत गर्छ
र ‘डिहाइड्रेशन’ बाट बचाउँछ।
मेवाको पात (Papaya Leaves): मेवाको ७-८ वटा ताजा पात पखालेर त्यसको रस निकाली २-२ चम्चा दिनको तीन पटक पिउनाले रगतमा
प्लेटलेट्सको मात्रा बढाउन मद्दत गर्छ।
बेसार दूध (Turmeric Milk): बेसारमा एन्टिबायोटिक गुण हुन्छ। राती सुत्ने बेला तातो दूधमा बेसार मिसाएर पिउनाले शरीरको
दुखाइ र सुन्निने समस्या (Inflammation) कम हुन्छ।
गिलोय (Giloy): गिलोयको रस वा काँढाले शरीरको रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउँछ र ज्वरो नियन्त्रण गर्न सहयोग गर्छ।
लसुनको लेदो: जोर्नीको दुखाइ कम गर्न लसुनको १०-१२ वटा केस्रा पिसेर लेदो बनाउने र दुखेको ठाउँमा लगाउनाले रगत सञ्चार
राम्रो हुन्छ र दुखाइ घट्छ।
तुलसीको पात: तुलसीको पात उमालेर बनाएको चिया वा काँढा पिउनाले ज्वरो र संक्रमणसँग लड्न शक्ति मिल्छ।
अजवाइन (Jwano): ज्वानोमा पाइने तत्वले प्राकृतिक एनेस्थेसियाको काम गर्छ, जसले शरीरको दुखाइ कम गर्न मद्दत गर्छ।
नरिवल पानी: यसले शरीरलाई ऊर्जा दिन्छ र इलेक्ट्रोलाइट्सको सन्तुलन कायम राख्छ।
थप अन्य उपाय (Extra Solution for Chikungunya)
आइस प्याक (Ice Pack): जोर्नीहरू धेरै सुन्निएका छन् भने बरफले सेक्दा राहत मिल्छ।
अंगुर र दूध: बीउ नभएको अंगुरलाई मनतातो गाईको दूधसँग खानु फाइदाजनक मानिन्छ।
सजीवन (Drumstick): सजीवनको फल वा पातको सुप बनाएर खानाले मांसपेशी बलियो हुन्छ।
ओमेगा-३ फ्याटी एसिड: ओखर र आलस जस्ता खानेकुरा खाँदा जोर्नीको समस्यामा सुधार आउँछ।
खानपान तरिका (Dietary Guidelines for Chikungunya)
झोलिलो खानेकुरा: तरकारीको सुप, दालको रस र ताजा फलफूलको रस प्रशस्त मात्रामा सेवन गर्नुहोस्।
भिटामिन-सी: सुन्तला, कागती, र अमला जस्ता भिटामिन-सी युक्त खानेकुराले प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउँछ।
सजिलै पच्ने खाना: खिचडी, मुगीको दाल, र जाउलो जस्ता हल्का खाना खानुहोस् जसले गर्दा अपच (Indigestion) को समस्या नहोस्।
गाँजर: काँचो गाँजर वा यसको रसले शरीरको रक्षा प्रणालीलाई मजबुत बनाउँछ।
चक्लेट: क्यालोरी बढाउन र ऊर्जाका लागि थोरै मात्रामा डार्क चक्लेट खान सकिन्छ (मधुमेह नभएकाहरूको लागि)।
गर्न नहुने कार्यहरु (Things to Avoid in Chikungunya)
मांसाहारी र चिल्लो खाना: मासु र धेरै मसलेदार खाना नखानुहोस् किनकि यसले पाचनमा समस्या निम्त्याउँछ।
चिसो पेय पदार्थ: फ्रिजको चिसो पानी वा कोल्ड ड्रिंक्स पूर्णतया बन्द गर्नुहोस्।
कडा शारीरिक श्रम: बिरामी भएको बेला धेरै हिँडडुल वा भारी काम नगर्नुहोस्, यसले जोर्नीको दुखाइ बढाउँछ।
जथाभावी औषधि: डाक्टरको सल्लाह बिना पेनकिलर (दुखाइ कम गर्ने औषधि) सेवन नगर्नुहोस्, किनकि यसले रक्तश्रावको जोखिम बढाउन
सक्छ।
साबधानी (Precautions in Chikungunya)
लामखुट्टेबाट बच्ने: घरभित्र र बाहिर सधैं शरीर पुरै ढाक्ने लुगा लगाउनुहोस्।
सफा वातावरण: घर वरपरका खाल्डाखुल्डी, पुराना टायर, गमला वा बाल्टिनमा पानी जम्न नदिनुहोस्।
झुलको प्रयोग: सुत्ने बेला सधैं झुलको प्रयोग गर्नुहोस्, विशेषगरी दिउँसो सुत्दा पनि।
धूप वा क्रिम: लामखुट्टे भगाउने धुप वा क्रिमको प्रयोग गर्नुहोस्।
घरभित्रै बस्ने: संक्रमण फैलिएको समयमा धेरै बाहिर ननिस्कनुहोस्।
निष्कर्स (Conclusion)
चिकनगुनिया आफैंमा प्राणघातक रोग नभए पनि यसले दिने जोर्नीको दुखाइ र कमजोरी लामो समयसम्म रहन सक्छ। यसबाट बच्ने उत्तम
उपाय भनेकै लामखुट्टेको टोकाइबाट जोगिनु हो। यदि घरेलु उपचार गर्दा पनि ज्वरो कम भएन, झाडापखाला (Diarrhea) लाग्यो वा
जोर्नीको दुखाइ असह्य भयो भने तुरुन्तै चिकित्सकको सल्लाह लिनुपर्छ। सही खानपान, आराम र सरसफाइले यस रोगबाट छिट्टै मुक्ति
पाउन सकिन्छ।
