गीट्ठा (जसलाई आयुर्वेदमा वाराही कन्द र अङ्ग्रेजीमा Air Potato वा Dioscorea bulbifera भनिन्छ) नेपालका पहाडी तथा जङ्गली
क्षेत्रमा सहजै पाइने एक महत्त्वपूर्ण कन्दमूल हो। यसको लहरामा फलका रूपमा साना-ठूला कन्दहरू फल्छन्। यसको बनोट र बाहिरी
रेशाको कारण यसलाई प्राचीन ग्रन्थहरूमा विशेष औषधिको रूपमा वर्णन गरिएको छ। आयुर्वेद अनुसार गीट्ठाले शरीरका तीनै दोष
(वात, पित्त र कफ) लाई सन्तुलित राख्न मद्दत गर्छ।
परिचय (Introduction of Dioscorea bulbifera)
गीट्ठा एक बहुवर्षीय लहरायुक्त वनस्पति हो। यसको फेदमा माटोमुनि कन्द हुनुका साथै लहराको पातको कक्षमा (माथि हावामा)
झुण्डिएका फल जस्ता डल्ला वा कन्दहरू फल्छन्। यसको बाहिरी भागमा मसिनो रेशा हुन्छ। प्राचीन कालदेखि नै नेपाली समाजमा यसलाई
उसिनेर खाने परम्परा छ। यसमा विभिन्न प्रकारका भिटामिन, खनिज र एन्टिअक्सिडेन्ट तत्त्वहरू प्रसस्त मात्रामा पाइन्छन्।
लक्षण (Symptoms of conditions managed by Dioscorea bulbifera)
गीट्ठाको प्रयोग विशेष गरी शरीरमा देखा पर्ने देहायका स्वास्थ्य समस्या वा लक्षणहरू नियन्त्रण गर्न गरिन्छ:
- परिचय (Introduction of Dioscorea bulbifera)
- लक्षण (Symptoms of conditions managed by Dioscorea bulbifera)
- कारण (Causes of health issues treated by Dioscorea bulbifera)
- घरेलु उपचार (Home Remedies for Various Ailments using Dioscorea bulbifera)
- थप अन्य उपाय (Extra Solution for Health Benefits)
- खानपान तरिका (Dietary guidelines for Dioscorea bulbifera)
- गर्न नहुने कार्यहरु (Things to avoid in Dioscorea bulbifera usage)
- साबधानी (Precautions in Dioscorea bulbifera)
- प्राय सोधिने प्रश्नहरु (FAQ)
- निष्कर्स
पाचन सम्बन्धी गडबडी:
अपच (बदहजमी), ग्यास्ट्रिक र पेट फुल्ने समस्या।
जोर्नी र शरीरको दुखाइ:
जोर्नी दुख्ने समस्या (गठिया) र मांसपेशीको ऐंठन।
आन्द्राको समस्या:
झाडापखाला वा कब्जियतको अनियमित चक्र।
अन्य:
पिसाब सम्बन्धी रोग, सुन्निने समस्या (इन्फ्ल्यामेसन), र रगतमा चिनीको मात्रा अनियन्त्रित हुनु।
कारण (Causes of health issues treated by Dioscorea bulbifera)
हाम्रो खानपान र जीवनशैलीको असन्तुलनका कारण शरीरमा उत्पन्न हुने विभिन्न विकारहरूलाई गीट्ठाले न्यूनीकरण गर्छ:
कमजोर पाचन प्रणाली:
प्रशस्त फाइबरको अभावमा हुने अपच र कब्जियत।
अस्वस्थ खानपान:
शरीरमा विषाक्त पदार्थ (Toxins) जम्मा भई मिर्गौला र कलेजोमा दबाब पर्नु।
प्रतिरोधी क्षमताको कमी:
शरीरमा एन्टिअक्सिडेन्ट र भिटामिनको कमीले गर्दा बारम्बार संक्रमण हुनु।
वातावरणीय प्रभाव:
श्वासप्रश्वास प्रणालीमा आउने अवरोध वा दम (अस्थमा)।
घरेलु उपचार (Home Remedies for Various Ailments using Dioscorea bulbifera)
गीट्ठालाई परम्परागत रूपमा विभिन्न तरिकाले घरेलु औषधिको रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ:
अपच र पाचन सुधारका लागि:
लगभग ३० मिलिलिटर गीट्ठाको काढा (उसिनेको पानी वा पकाएको रस) मा १ ग्राम जेठोमधु (मुलेठी) को धुलो र थोरै मिस्री मिलाएर
पिउनाले पाचन शक्ति बलियो हुन्छ।
बवासीर (पाइल्स) को लागि:
२ ग्राम गीट्ठाको धुलोलाई थोरै घिउमा भुटेर मिस्रीसँग सेवन गर्दा रगत बग्ने र दुख्ने समस्यामा आराम मिल्छ।
सुन्निने समस्यामा:
१ ग्राम गीट्ठाको धुलोलाई १ चम्चा शुद्ध महमा मिसाएर बिहान-बेलुका सेवन गर्नाले शरीरको सुन्निने समस्या कम हुन्छ।
मिर्गौला (Kidney) को सफाइका लागि:
चामलको जाँड वा घाँस/माड (उसिनेको चामलको पानी) मा २ ग्राम गीट्ठाको धुलो मिसाएर पिउनाले मिर्गौलामा जम्मा भएका विषाक्त
पदार्थहरू बाहिर निस्कन मद्दत पुग्छ।
थप अन्य उपाय (Extra Solution for Health Benefits)
क्यान्सर रोकथाममा सहायता:
प्रयोगशाला परीक्षणहरू अनुसार गीट्ठाको अर्कमा क्यान्सर रोक्ने (Anti-cancer) गुणहरू पाइन्छन्, जसले शरीरमा क्यान्सरका
कोषहरू बढ्नबाट रोक्न मद्दत गर्छ।
तौल नियन्त्रण:
यसमा पाइने पर्याप्त प्रोटिन र फाइबरले भोकलाई नियन्त्रण गरी तौल सन्तुलनमा राख्न सहयोग गर्छ।
मधुमेह (डायबिटिज) नियन्त्रण:
यसमा पाइने भिटामिन-सी र एन्टिअक्सिडेन्टले इम्युन सिस्टमलाई सुदृढ बनाई रगतमा चिनीको स्तर सन्तुलित राख्न मद्दत गर्छ।
श्वासप्रश्वास र दम:
भिटामिन-सी युक्त भएकाले यसले फोक्सोको सफाइमा सहयोग गरी दमको असरलाई केही हदसम्म कम गर्छ।
खानपान तरिका (Dietary guidelines for Dioscorea bulbifera)
उसिनेर खाने:
गीट्ठालाई काँचो खानु हुँदैन। यसलाई राम्ररी पखाली बोक्रासहित वा बोक्रा ताछेर पानीमा राम्ररी उसिनेर मात्र खानुपर्छ।
छार वा खरानीको प्रयोग:
कतिपय तीतो वा कडा खालका गीट्ठालाई खरानी वा पकाउने सोडा हालेर उसिन्ने र बगेको पानीमा पखाल्ने परम्परागत तरिका छ, जसले
यसको विषक्तता र तीतोपना हटाउँछ।
धुलो वा चूर्णको रूपमा:
वैद्य वा चिकित्सकको सल्लाह अनुसार यसको सुकाइएको काण्ड वा कन्दको धुलो (१-२ ग्राम) मनतातो पानी वा महसँग लिन सकिन्छ।
गर्न नहुने कार्यहरु (Things to avoid in Dioscorea bulbifera usage)
काँचो गीट्ठा नखाने:
काँचो गीट्ठामा प्राकृतिक रूपमा विषक्त तत्त्व (Steroidal saponins/Diosgenin) हुने हुनाले कहिल्यै पनि काँचो खानु हुँदैन।
अत्यधिक सेवन नगर्ने:
धेरै मात्रामा सेवन गर्नाले पित्त दोष बढ्न सक्छ र पेटमा असर पर्न सक्छ।
गर्भवती र स्तनपान गराउने महिलाले नखाने:
पर्याप्त अनुसन्धानको अभाव भएकाले गर्भवती तथा स्तनपान गराउने आमाहरूले यसको प्रयोग गर्नु हुँदैन।
साबधानी (Precautions in Dioscorea bulbifera)
कलेजो (Liver) को सुरक्षा:
गीट्ठामा हेपाटोटोक्सिसिटी (Hepatotoxicity) गुण हुन सक्ने भएकाले अत्यधिक वा गलत प्रयोगले कलेजोलाई हानि पुर्याउन सक्छ।
डाक्टरको सल्लाह:
बवासीर, क्यान्सर वा मधुमेह जस्ता गम्भीर रोगको उपचारका लागि यसलाई प्रयोग गर्नुअघि अनिवार्य रूपमा आयुर्वेदिक डाक्टर वा
चिकित्सकको परामर्श लिनुपर्छ।
प्रशोधन अनिवार्य:
जंगली गीट्ठा प्रयोग गर्दा यसको विषाक्तता पूर्ण रूपमा हटाइएको सुनिश्चित गर्नुपर्छ।
प्राय सोधिने प्रश्नहरु (FAQ)
१. के गीट्ठा र भ्याकुर एउटै हुन्?
गीट्ठा र भ्याकुर एकै प्रजाति (Dioscorea) का कन्दमूल हुन्, तर गीट्ठा मुख्यतया लहराको हावामा फल्छ भने भ्याकुर माटोमुनि
फल्छ।
२. के गीट्ठा दिनहूँ खान सकिन्छ?
छैन, यसलाई तरकारी वा फलको रूपमा दैनिक धेरै मात्रामा खानु उपयुक्त हुँदैन। औषधीय रूपमा निश्चित मात्रामा मात्र प्रयोग
गर्नुपर्छ।
३. गीट्ठा खाँदा तीतो भयो भने के गर्ने?
यदि गीट्ठा उसिनेपछि पनि तीतो छ भने त्यसको सेवन गर्नु हुँदैन, किनभने तीतोपनाले त्यसमा विषाक्त तत्त्व बाँकी रहेको संकेत
गर्छ।
निष्कर्स
गीट्ठा (Dioscorea bulbifera) एक अत्यन्तै बहुमूल्य र औषधीय गुणले युक्त वनस्पति हो। यसले पाचन प्रणाली सुदृढ बनाउन,
बवासीर, सुन्निने समस्या, मधुमेह र अपच जस्ता रोगहरूमा राहत दिन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। तर, यसमा रहने केही प्राकृतिक
कडा तत्त्वहरूका कारण यसलाई सही तरिकाले प्रशोधन (उसिनेर) गरेर मात्र सेवन गर्नुपर्छ। सही मात्रा र सही तरिकाले प्रयोग
गरिएमा गीट्ठा स्वास्थ्यका लागि एक वरदान साबित हुन सक्छ।
