मस्यामको दाल (जसलाई नेपालीमा मस्याम वा मस्याङ दाल र हिन्दीमा मोठ दाल भनिन्छ) हाम्रा गाउँघरमा परम्परागत रूपमा खाइने एक अत्यंत पौष्टिक गेडागुडी हो। आयुर्वेदमा यसलाई एक शक्तिशाली औषधीय खाद्य पदार्थको रूपमा हेरिन्छ। यसमा क्याल्सियम, आइरन, जिंक, म्याग्नेसियम, प्रोटिन र प्रशस्त फाइबर पाइन्छ।
परिचय (Introduction of Masyam Dal / Moth Bean)
मस्यामको दाल एक सुख्खा र तातो मौसममा फल्ने सानो खालको कोसागुडी हो। नेपाली परम्परागत खानपानमा मस्यामको दाल, क्वाँटी, तरकारी वा खाजाको रूपमा प्रयोग गर्ने चलन छ। आयुर्वेदका अनुसार मस्यामको दाल शीतल (ठण्डा) प्रकृतिको हुन्छ जसले शरीरको पित्त दोष र गर्मीलाई शान्त पार्न मद्दत गर्दछ। यसमा पाइने एन्टिअक्सिडेन्ट र खनिज तत्वहरूले शरीरलाई भित्रैदेखि बलियो र निरोगी बनाउन विशेष भूमिका खेल्छन्।
लक्षण (Symptoms of Malnutrition, Digestive Issues and Weakness)
यदि शरीरमा पोषक तत्वको कमी, कमजोर पाचन प्रणाली वा सुन्निने समस्या छ भने देहाय बमोजिमका लक्षणहरू देखिन सक्छन्:
कमजोरी र थकाइ: सामान्य काम गर्दा पनि अत्यधिक थकाइ लाग्ने र शरीरमा ऊर्जा नहुने।
पाचनमा गडबडी: नियमित पेट सफा नहुनु, ग्यास्ट्रिक हुनु वा अपच हुनु।
मांसपेशी ढिलो बन्नु: तौल घट्दै जाने वा मांसपेशी कमजोर भएको अनुभव हुनु।
हड्डी र जोर्नीको समस्या: जोर्नी दुख्ने समस्या वा हड्डी कमजोर हुनु।
कारण (Causes of Nutrient Deficiency and Weak Health)
शरीरमा पोषणको कमी वा स्वास्थ्य बिग्रनुका प्रमुख कारणहरू निम्न छन्:
असंतुलित खानपान: दैनिक आहारमा पर्याप्त मात्रामा वनस्पतिजन्य प्रोटिन र फाइबरको कमी हुनु।
तनाव र व्यस्त जीवनशैली: अत्यधिक मानसिक तनावले गर्दा शरीरको प्रतिरक्षा प्रणाली कमजोर हुनु।
प्रशोधित खानाको प्रयोग: पोषणयुक्त दाल, गेडागुडी छाडेर चाउचाउ वा अन्य जंक फुड बढी खानु।
पाचन शक्ति कमजोर हुनु: खाएको कुरा सही तरिकाले नपच्दा शरीरले पोषक तत्व शोषण गर्न नसक्नु।
घरेलु उपचार (Home Remedies using Masyam Dal)
मस्यामको दाललाई विभिन्न स्वास्थ्य समस्या निवारणका लागि घरेलु उपचारको रूपमा यसरी प्रयोग गर्न सकिन्छ:
जोर्नी दुख्ने समस्या र सुन्निने समस्यामा: मस्यामको दाललाई पिसेर हल्का मनतातो लेप बनाई सुन्निएको वा दुखेको भागमा लगाउनाले राहत मिल्छ।
कमजोरी र थकाइ हटाउन: मस्यामको दाल र चामल मिसाएर बनाइएको खोले वा खिचडी खाँदा शरीरमा तुरुन्तै ऊर्जा आउँछ।
पेटको गर्मी र अपचमा: मस्यामको दालको झोलमा अलिकति जिरा र ज्वानोको धूलो मिसाएर पिउनाले पेटको गर्मी र अपच शांत हुन्छ।
अनुहारको दाग-धब्बा र कान्ति बढाउन: मस्याम वा मसुरोको दाललाई दूधमा भिजाएर पिसेर अनुहारमा लेप लगाउनाले दाग-धब्बा हट्छन् र छाला चम्किलो हुन्छ।
थप अन्य उपाय (Extra Solutions for Health and Wellness)
उमारिएको मस्याम (Sprouted Moth Beans): मस्यामलाई रातभरि भिजाएर उमारेर खाँदा यसमा भिटामिन ‘सी’ र भिटामिन ‘बी’ कम्प्लेक्सको मात्रा अत्यधिक बढ्छ।
सूप र क्वाँटीमा मिसाउने: हिउँद वा वर्षायाममा मस्याम, चना र सिमी मिसाएर बनाइएको क्वाँटीको सूप पिउनाले शरीरको प्रतिरोधी क्षमता बलियो हुन्छ।
व्यायाम र योगाभ्यास: मस्यामजस्ता भारी प्रोटिनयुक्त दाल सजिलै पचाउनका लागि दैनिक २०-३० मिनेट पैदल हिँड्ने वा योग गर्ने गर्नुपर्छ।
खानपान तरिका (Dietary Guidelines for Masyam Dal)
मस्यामको दाल सेवन गर्दा निम्न तरिकाहरू अपनाउनुपर्छ:
दाल बनाएर: मस्यामको दाललाई राम्ररी पखालेर मन्द आगोमा पकाउने। यसमा बेसार, मरिच, जिरा र अदुवा हालेर खाँदा यसको पाचन शक्ति बढ्छ।
खाजाको रूपमा: मस्यामलाई उमालेर त्यसमा प्याज, हरियो खुर्सानी, कागतीको रस र धनियाँ मिसाएर पौष्टिक साधेको खाजा बनाउन सकिन्छ।
सुख्खा तरकारी: मस्यामको कोसा वा भिजाएको गेडालाई भुटेर तरकारीको रूपमा खान सकिन्छ।
गर्न नहुने कार्यहरू (Things to Avoid in Masyam Dal Consumption)
काँचो वा अधपकेको नखाने: मस्यामको दाल राम्ररी नपकाई खाएमा पेट फुल्ने र ग्यास बन्ने समस्या हुन्छ।
रातिको समयमा धेरै नखाने: मस्याम पचाउन अलि गाह्रो हुने भएकाले रातिको ढिलो समयमा यसको अत्यधिक सेवन नगर्नुहोस्।
बिना भिजाई नपकाउने: मस्यामलाई पकाउनु भन्दा कम्तीमा ४-६ घण्टा पहिले भिजाउनुपर्छ। बिना भिजाई पकाउँदा यसमा हुने फ्याटिक एसिडले गर्दा पोषक तत्व पच्दैन।
सावधानी (Precautions in Masyam Dal Usage)
ग्यास वा ब्लोटिङ हुने व्यक्तिले: यदि तपाईंलाई अलिकति खाँदै पेट फुल्ने वा ग्यासको कडा समस्या छ भने यसमा ज्वानो वा हीङ हालेर मात्र थोरै मात्रामा खानुहोस्।
झाडापखाला लागेको बेला: कडा झाडापखाला लागेको बेला मस्यामको कडा दाल भन्दा हल्का मुगको दाल वा मस्यामको पातलो झोल मात्र पिउनु उचित हुन्छ।
युरिक एसिडका बिरामी: उच्च युरिक एसिड भएका व्यक्तिहरूले डाक्टरको परामर्श बिना अत्यधिक मात्रामा मस्याम जस्ता प्रोटिनयुक्त दाल खानु हुँदैन।
प्राय सोधिने प्रश्नहरू (FAQ)
Q1: मस्यामको दाल र मोठ दाल एउटै हो?
अँ, नेपालीमा जसलाई मस्याम वा मस्याङ भनिन्छ, हिन्दी र अंग्रेजीमा त्यसलाई मोठ दाल (Moth Bean) भनिन्छ।
Q2: के मस्यामको दाल दिनहूँ खान सकिन्छ?
हो, सन्तुलित मात्रामा पकाएर दिनहूँ खान सकिन्छ। तर, पेटमा ग्यास बन्ने समस्या छ भने हप्तामा २-३ पटक खानु उपयुक्त हुन्छ।
Q3: मस्यामको दालले तौल घटाउन मद्दत गर्छ?
अँ, यसमा प्रशस्त फाइबर र प्रोटिन हुने भएकाले धेरै बेरसम्म भोक लाग्न दिँदैन, जसले गर्दा तौल नियन्त्रण गर्न मद्दत पुग्छ।
Q4: के मस्यामको दाल बालबालिकालाई दिनु हुन्छ?
बिल्कुल हुन्छ। बालबालिकाको शारीरिक र मानसिक विकासका लागि यसमा पाइने क्याल्सियम, आइरन र प्रोटिन अति उपयोगी हुन्छ।
निष्कर्ष (Conclusion)
मस्यामको दाल (मोठ दाल) केवल एक सामान्य परिकार मात्र नभई स्वास्थ्यका लागि एक प्राकृतिक वरदान हो। यसको नियमित र सही तरिकाले सेवन गर्नाले मांसपेशी र हड्डी बलियो हुनुका साथै पाचन प्रणाली, मुटु र छालालाई पनि निकै फाइदा पुग्छ। तथापि, कुनै पनि खानेकुराको अत्यधिक सेवन हानिकारक हुन सक्ने भएकाले आफ्नो शारीरिक अवस्था अनुसार ठिक्क मात्रामा र सही विधि अपनाएर मस्यामको दाल खानु नै बुद्धिमानी हुन्छ।
