साइनस (Sinusitis) को परिचय, लक्षण र प्रभावकारी घरेलु उपचार

परिचय (Introduction of Sinusitis)

साइनस नाकसँग सम्बन्धित एउटा साझा स्वास्थ्य समस्या हो, जसलाई आयुर्वेदमा
‘
प्रतिश्याय’
नामले चिनिन्छ। हाम्रो टाउको र अनुहारको हड्डीभित्र हावा भरिएका खोखला छिद्रहरू हुन्छन्, जसलाई साइनस भनिन्छ। यी
छिद्रहरूले टाउकोलाई हलुका बनाउन र श्वासप्रश्वासमा मद्दत गर्छन्। जब यी छिद्रहरूमा कुनै कारणवश अवरोध पैदा हुन्छ वा
कीटाणुहरूको संक्रमण हुन्छ, तब त्यसलाई
साइनस (Sinusitis)
भनिन्छ।

जाडो मौसममा नाक बन्द हुने, टाउको दुख्ने र नाकबाट पानी बग्ने यसका मुख्य लक्षण हुन्। उचित उपचार नभएमा यसले भविष्यमा दम
वा एस्थमा जस्ता गम्भीर रोगहरूको रूप लिन सक्छ।

लक्षण (Symptoms of Sinusitis)

साइनसको समस्या हुँदा देखिने केही प्रमुख लक्षणहरू यस प्रकार छन्:

• टाउको
  दुखाइ:
  यो साइनसको सबैभन्दा सामान्य लक्षण हो। अनुहारको हड्डी र नसामा दबाब पर्दा तीव्र टाउको दुखाइ हुन्छ।
• अनुहार
  सुन्निने (Inflammation):
  आँखाको माथिल्लो भाग वा गालाका हड्डीहरूमा
  इन्फ्ल्यामेस (
  सुन्निने
  समस्या)
  हुनु।
• नाक
  बन्द
  हुनु:
  नाक भित्र कफ जम्नाले श्वास फेर्न गाह्रो हुन्छ।
• आवाजमा
  परिवर्तन:
  नाक र घाँटीमा तरल पदार्थ जम्नाले आवाज भारी वा फरक सुनिन्छ।
• गन्ध
  थाहा
  नपाउनु:
  नाकको भित्री झिल्ली सुन्निने हुनाले सुँघ्ने शक्ति कमजोर हुन्छ।
• दाँत
  दुखाइ:
  कहिलेकाहीँ साइनसको दबाबका कारण माथिल्लो बङ्गाराका दाँतहरूमा दुखाइ महसुस हुन सक्छ।
• थकान
  र
  हल्का
  ज्वरो:
  शरीरमा संक्रमण हुँदा छिटो थकाइ लाग्ने र हल्का ज्वरो आउने गर्छ।

कारण (Causes of Sinusitis)

साइनस हुनुका पछाडि विभिन्न शारीरिक र वातावरणीय कारणहरू हुन सक्छन्:

1. रुघाखोकी:
   लगातार रुघा लाग्दा नाकको नली बन्द हुन्छ र संक्रमण फैलिन्छ।
2. प्रदूषण:
   धुलो, धुवाँ र प्रदूषित हावाले श्वास नलीमा अवरोध पुर्‍याउँछ।
3. एलर्जी:
   धेरै मानिसलाई चिसो हावा वा विशेष गन्धका कारण नाकको एलर्जी हुन्छ, जसले साइनस निम्त्याउँछ।
4. नाकको
   हड्डी
   बढ्नु:
   चोटपटक वा जन्मजात कारणले नाकको बीचको हड्डी बाङ्गो हुनु वा बढ्नु (Deviated Nasal Septum) ले साइनसको समस्या गराउँछ।
5. अस्थमा (Asthma):
   श्वासप्रश्वास सम्बन्धी पुराना बिरामीहरूमा साइनसको जोखिम बढी हुन्छ।
6. अव्यवस्थित
   खानपान:
   शरीरमा कफ बढाउने खानेकुराको बढी सेवनले पनि यो समस्या हुन सक्छ।

घरेलु
उपचार (Home Remedies for Sinusitis)

साइनसको सुरुवाती अवस्थामा घरेलु उपायहरू निकै प्रभावकारी मानिन्छन्:

• अदुवा (Ginger):
  अदुवामा ‘जिन्जिरोल’ नामक तत्व हुन्छ जसले संक्रमणसँग लड्न मद्दत गर्छ। २-३ कप पानीमा अदुवाको टुक्रा उमालेर पिउनाले
  नाकको बलगम सफा हुन्छ।
• लसुन
  र
  प्याज (Garlic & Onion):
  प्याजमा पाइने सल्फरले एन्टि-ब्याक्टेरियलको काम गर्छ। लसुन र प्याजलाई पानीमा उमालेर त्यसको बाफ (Steam) लिँदा बन्द नाक
  खुल्छ।
• बेसार
  र
  दूध (Turmeric Milk):
  एक गिलास दूधमा एक चम्चा बेसार र मह मिसाएर पिउनाले शरीरको रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढ्छ र
  सुन्निने
  समस्या (Inflammation)
  कम हुन्छ।
• मरिच (Black Pepper):
  तातो सुपमा मरिचको धूलो हालेर खाँदा कफ सुक्छ र साइनसको दुखाइमा आराम मिल्छ।
• तुलसीको
  काँढा (Tulsi Decoction):
  ११ वटा तुलसीको
  पात
  , ११ वटा मरिच र अलिकति अदुवालाई १ गिलास पानीमा उमाल्नुहोस्। पानी आधा भएपछि खाली पेटमा तातो-तातो पिउनुहोस्।
• मेथीको
  दाना (Fenugreek Seeds):
  एक गिलास पानीमा ३ चम्चा मेथीको दाना उमालेर बनाएको चिया दिनमा २-३ पटक पिउनाले राहत मिल्छ।

थप
अन्य
उपाय (Extra Solution for Sinusitis)

• बाफ
  लिने (Inhalation):
  तातो पानीमा ‘टी ट्री आयल’ को केही थोपा हालेर बाफ लिँदा साइनसको तीव्र टाउको दुखाइ कम हुन्छ।
• प्रशस्त
  पानी
  पिउने:
  दिनमा ३ देखि ४ लिटर सफा पानी पिउनाले शरीरका विषाक्त तत्वहरू पिशाब मार्फत बाहिर निस्कन्छन् र कफ पातलो हुन्छ।
• न्यानो
  सेकाइ:
  तातो पानीमा कपडा भिजाएर अनुहारको दुखाइ भएको भागमा सेकाउँदा आराम मिल्छ।

खानपान
तरिका (Dietary guidelines for Sinusitis)

गर्न
नहुने
कार्यहरु (Things to avoid in Sinusitis)

• चिसो
  हावामा
  नहिँड्ने:
  जाडो वा शीतलहर भएको बेला बाहिर ननिस्कने, निस्कनै परे नाक र मुख राम्ररी छोपेर हिँड्ने।
• धुलो
  र
  धुवाँबाट
  बच्ने:
  धूलो र धुवाँले साइनसको संक्रमणलाई तुरुन्तै बल्झाउने भएकाले मास्कको प्रयोग गर्ने।
• अत्यधिक
  चिसो
  पानीले
  ननुहाउने:
  सधैँ मनतातो पानीको प्रयोग गर्ने।
• नाक
  कोट्याउने
  बानी
  हटाउने:
  यसले नाकको भित्री झिल्लीमा चोट पुर्‍याउन सक्छ।

साबधानी (Precautions in Sinusitis)

१. संक्रमणको समयमा बाहिरको खानेकुरा भन्दा घरकै ताजा र हल्का खानामा जोड दिनुहोस्।

२. नाकबाट निस्कने तरल पदार्थ (बलगम) को रङ्ग फेरिएमा वा धेरै दुर्गन्ध आएमा हेलचेक्र्याइँ नगर्नुहोस्।

३. सुत्ने समयमा टाउकोलाई अलि उचाइमा राखेर सुत्नुहोस् ताकि श्वास फेर्न सजिलो होस्।

४.
जोर्नी
दुख्ने
समस्या (
गठिया)
वा अन्य कुनै पुरानो रोग भएमा औषधि सेवन गर्दा विशेष ध्यान दिनुहोस्।

निष्कर्ष (Conclusion)

साइनस एक कष्टकर समस्या भएतापनि सही खानपान, अनुशासित जीवनशैली र घरेलु उपचारको माध्यमबाट यसलाई नियन्त्रण गर्न सकिन्छ।
यदि माथि उल्लेखित घरेलु उपायहरू १० दिनसम्म अपनाउँदा पनि समस्या निको भएन, वा तीव्र ज्वरो र असह्य टाउको दुखाइ भइरह्यो
भने ढिला नगरी चिकित्सकको सल्लाह लिनुपर्छ। समयमै उपचार गरेमा यसलाई
दम (Asthma)
जस्तो गम्भीर रोगमा परिणत हुनबाट जोगाउन सकिन्छ।