मयूरशिखा (Mayurshikha) – Actiniopteris radiata: Explore its benefits, uses, and methods of use for health and wellness across traditional remedies.
नेपाली परम्परागत चिकित्सा र आयुर्वेदमा मयूरशिखालाई एक शक्तिशाली औषधिको रूपमा चिनिन्छ। यो विशेषगरी ‘फर्न’ (Fern) प्रजातिको वनस्पति हो, जुन ओसिलो र पत्थरिला ठाउँहरूमा उम्रिन्छ। यसको औषधीय गुणका कारण यसलाई प्राचीन कालदेखि नै विभिन्न रोगहरूको उपचारमा प्रयोग गरिँदै आएको छ।
मयूरशिखा के हो?
मयूरशिखा एउटा सानो, जमिनमा फैलने फर्न प्रजातिको वनस्पति हो। यसको वैज्ञानिक नाम Actiniopteris radiata हो। यो वनस्पति हेर्दा सानो ताडको रुखको पात जस्तो वा मयूरको टाउकोको शिखा जस्तो देखिन्छ। यो वर्षैभरि हरियो रहने र सुख्खा समयमा पनि जीवित रहन सक्ने क्षमता भएको वनस्पति हो।
मयूरशिखाका प्रकार
वनस्पति शास्त्रका अनुसार मयूरशिखा मुख्यतया एकै प्रकारको मानिए तापनि, यसको फैलावट र पातको बनावटमा केही स्थानीय भिन्नताहरू पाइन्छन्। आयुर्वेदमा यसलाई यसको गुणका आधारमा शीतल र पित्तनाशक वनस्पतिको श्रेणीमा राखिएको छ।
मयूरशिखाको बाह्य रूप
यसको बोट करिब १० देखि २५ सेन्टिमिटरसम्म अग्लो हुन्छ। यसका पातहरू मयूरको प्वाँख जस्तै फिँजारिएका हुन्छन्। यसको जरा (Rhizome) छोटो र हल्का पहेंलो रङ्गको हुन्छ। यसका पातका डाँठहरू लामा र कडा हुन्छन्, जसको टुप्पोमा पंखा जस्तो फैलिएको भाग हुन्छ।
विभिन्न भाषाहरूमा मयूरशिखाको नाम
नेपाली: मयूरशिखा
संस्कृत: मयूरशिखा, मधुच्छदा, सहस्राहि
हिन्दी: मयूरशिखा
अंग्रेजी: Peacock’s Tail (पीकॉक्स टेल)
लैटिन: Actiniopteris radiata
गुजराती: मोरशिखा
मयूरशिखाका फाइदाहरू
यसले शरीरको गर्मी कम गरी शीतलता प्रदान गर्दछ।
यो झाडापखाला (अतिसार) नियन्त्रण गर्न अत्यन्तै प्रभावकारी छ।
मिर्गौलाको पत्थरी र पिशाब सम्बन्धी रोगमा यसले राहत दिन्छ।
छालाको जलन, चिलाउने र घाउ खटिरा निको पार्न मद्दत गर्दछ।
मधुमेह (सुगर) नियन्त्रणमा सहयोग पुर्याउँछ।
रगत बग्ने समस्या (Hemorrhage) रोक्न मद्दत गर्दछ।
