Chiku or Shanpushpi (Crotalaria verrucosa Linn.) is a medicinal herb for fever, wounds and digestion; its leaves or decoction are used externally or taken orally.
नेपाल र भारतका विभिन्न भूभागमा प्राकृतिक रूपमा पाइने छिकू एक महत्वपूर्ण आयुर्वेदिक जडीबुटी हो। यसलाई संस्कृतमा ‘शणपुष्पी’ भनिन्छ, जसको अर्थ हुन्छ– सन (जुट) जस्तो फूल फुल्ने वनस्पति। यो वनस्पति विशेष गरी रगत शुद्धीकरण र छालाका समस्याहरूमा निकै उपयोगी मानिन्छ।
छिकू (शणपुष्पी) के हो?
छिकू (वैज्ञानिक नाम: Crotalaria verrucosa) फैबेसी (Fabaceae) परिवार अन्तर्गत पर्ने एक बुट्यान वर्गको औषधिजन्य वनस्पति हो। यसलाई कतै ‘नीलो झुनझुने’ पनि भनिन्छ किनभने यसको सुकेको कोसा हल्लाउँदा झुनझुन आवाज आउँछ। यो वनस्पति तितो र टर्रो स्वादको हुन्छ र यसको प्रकृति उष्ण (तातो) मानिन्छ।
छिकू (शणपुष्पी)का प्रकार
आयुर्वेद र वनस्पति विज्ञानका अनुसार यसका मुख्यतया दुई प्रकार बढी चर्चामा छन्: १. पहेँलो छिकू: यसमा पहेँला फूलहरू फुल्छन्। २. नीलो छिकू (शोभापुष्पी): यसमा हल्का नीलो वा वैजनी रङ्गका फूलहरू फुल्छन्, जसलाई चिकित्सामा बढी प्रयोग गरिन्छ।
छिकू (शणपुष्पी)को बाह्य रूप
यसको बिरुवा धेरै हाँगाहरू भएको र करिब ६० देखि ९० सेन्टिमिटरसम्म अग्लो हुन्छ। यसका पातहरू अण्डाकार र अलि खस्रा हुन्छन्। यसको काण्ड (डाँठ) चारकुने आकारको हुन्छ। फूलहरू निकै आकर्षक, चम्किला र झुप्पामा फुल्छन्। यसको फल (कोसा) बेलनाकार हुन्छ, जसभित्र १० देखि १५ वटा साना, पहेँला र चम्किला बीउहरू हुन्छन्।
विभिन्न भाषाहरूमा छिकू (शणपुष्पी)को नाम
नेपाली: छिकू, शोभापुष्पी
संस्कृत: शणपुष्पी, घण्टारवा
हिन्दी: शनपुष्पी, झुनझुनिया
अंग्रेजी: Warted Crotalaria, Blue Rattlepod
बंगाली: झनझनिया
मराठी: घागरी
छिकू (शणपुष्पी)का फाइदाहरू
पाचन प्रणालीमा सुधार: यसले अपच र पेटका विकारहरू हटाउन मद्दत गर्छ।
छालाको उपचार: दाद, खटिरा र कुष्ठरोग जस्ता छाला सम्बन्धी समस्यामा यो प्रभावकारी छ।
इन्फ्ल्यामेसन (सुन्निने समस्या): शरीरका अंगहरू सुन्निने वा दुख्ने समस्यामा यसले राहत दिन्छ।
रगत शुद्धीकरण: यसले रगतमा भएका विषाक्त तत्वहरू बाहिर निकाल्न मद्दत गर्छ।
गला र मुखको रोग: घाँटी दुख्ने वा मुखभित्र घाउ (खटिरा) आउँदा यसको प्रयोग गरिन्छ।
