Senna alexandrina (Sanaipatta/Sanaay) is a medicinal herb used as a natural laxative, aiding constipation, digestion, and bowel health.
नेपाली आयुर्वेद र घरेलु उपचारमा ‘सनैपत्ता’ एक चिरपरिचित नाम हो। यसलाई विशेष गरी पेट सफा गर्ने अचुक औषधिको रूपमा चिनिन्छ। यसको वैज्ञानिक नाम Senna alexandrina हो र यो ‘सेजैलपिनिएसी’ (Caesalpiniaceae) परिवार अन्तर्गत पर्दछ। परापूर्व कालदेखि नै कब्जियत र पाचन प्रणालीका समस्याहरू समाधान गर्न यसको पातको प्रयोग हुँदै आएको छ।
सनैपत्ता के हो?
सनैपत्ता एक बहुवर्षीय बुट्यान वर्गको वनस्पति हो। यो मुख्यतया रेचक (पेट सफा गर्ने/दिसा खुलाउने) गुणका लागि विश्वभर प्रसिद्ध छ। यसमा पाइने ‘सेन्नोसाइड्स’ नामक तत्वले आन्द्राको चाललाई सक्रिय बनाउँछ, जसले गर्दा शरीरमा जमेको फोहोर बाहिर निस्कन मद्दत पुग्छ।
सनैपत्ताका प्रकार
मुख्यतया यसका दुई प्रकारहरू चिकित्सा क्षेत्रमा बढी प्रयोग गरिन्छ: १. भारतीय सनाय (Indian Senna): यसलाई ‘तिन्नेवेली सेना’ पनि भनिन्छ र यो भारतको दक्षिणी भाग र गुजरातमा बढी खेती गरिन्छ। २. अलेक्जेन्ड्रियन सनाय (Alexandrian Senna): यो विशेष गरी इजिप्ट र सुडानतिर पाइन्छ। यी दुवैको औषधीय गुण लगभग उस्तै हुन्छ।
सनैपत्ताको बाह्य रूप
उचाइ: यो ७५ देखि १५० सेन्टिमिटरसम्म अग्लो, सीधा उम्रिने बुट्यान हो।
फूल: यसका फूलहरू पहेँलो रङ्गका र हल्का सुगन्धित हुन्छन्।
पात: यसका पातहरू साना र जोडीमा हुन्छन्।
फल (फली): यसको फल थेप्चो, साढे ३ देखि ७ मिलिमिटर लामो र करिब २० मिलिमिटर चौडा हुन्छ। काँचो अवस्थामा हरियो र पाकेपछि गाढा खैरो देखिन्छ।
बिउ: प्रत्येक फलीभित्र ५ देखि ७ वटा गाढा खैरो रङ्गका बिउहरू हुन्छन्।
विभिन्न भाषाहरूमा सनैपत्ताको नाम
नेपाली: सनाय, सनैपत्ता
संस्कृत: मार्कण्डिका, स्वर्णपत्री, मृदुरेचनी
हिन्दी: सनाय, सोनामुखी
अंग्रेजी: Indian Senna, Alexandrian Senna
बंगाली: सोनपात, सोनामुखी
गुजराती: मीठीआकवल
सनैपत्ताका फाइदाहरू
कब्जियत निवारण: यो दिसा खुलाउने सबैभन्दा प्रभावशाली जडीबुटी हो।
तौल घटाउन सहयोगी: पेट सफा गर्ने भएकाले यसले शरीरको मेटाबोलिजम सुधार गरी तौल घटाउन मद्दत गर्छ।
छालाको समस्या: रगत शुद्धिकरण गर्ने क्षमता भएकाले लुतो, खटिरा जस्ता छालाका समस्यामा लाभदायक छ।
कलेजोको सुरक्षा: यसले कलेजो र फियो (Spleen) सम्बन्धी विकारहरू हटाउन मद्दत गर्छ।
जुका नाशक: पेटमा परेका परजीवी वा जुकाहरूलाई बाहिर निकाल्न यसको प्रयोग गरिन्छ।
इन्फ्ल्यामेसन (सुन्निने समस्या): शरीरको भित्री सूजन कम गर्न यसले सहयोग पुर्याउँछ।