Saalparnii (Desmodium gangeticum) is an Ayurvedic herb used to reduce inflammation, boost immunity, relieve fever, pain, cough, and support strength.
सालपर्णी (Saalparnii) एक अत्यन्त महत्त्वपूर्ण आयुर्वेदिक जडीबुटी हो। यो प्रसिद्ध ‘दशमूल’ को १० वटा मुख्य जराहरू मध्ये एक हो, जसको प्रयोग विभिन्न किसिमका दुखाइ र वात रोगहरूको उपचारमा गरिन्छ।
के हो?
सालपर्णी एउटा सानो औषधीय गुणले भरिपूर्ण झार वा क्षुप (झारी) हो। यो लेगुमिनेसी (Fabaceae) परिवार अन्तर्गत पर्दछ। यसको पात सालको रूखको पातजस्तै देखिने हुनाले यसलाई ‘सालपर्णी’ भनिएको हो। यो जडीबुटी विशेषगरी पाचन प्रणाली सुधार गर्न र शरीरको प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउन प्रयोग गरिन्छ।
सालपर्णीका प्रकार
मुख्यतया चिकित्सा क्षेत्रमा यसका दुई प्रजातिहरू प्रयोग गरिन्छ: १. Desmodium gangeticum (साधारण सालपर्णी): यो ६० देखि १२० सेमीसम्म अग्लो हुन्छ। यसका पातहरू सालको पात जस्तै हुन्छन् र यसको कोसामा मसिना झुसहरू हुन्छन् जुन लुगामा टाँसिन्छन्। २. Phyllodium pulchellum (प्रांशु सालपर्णी): यो ०.५ देखि २ मिटरसम्म अग्लो हुन्छ र यसको पञ्चाङ्ग (जरा, डाँठ, पात, फूल, फल) नै औषधिको रूपमा प्रयोग गरिन्छ।
यसको बाह्य रूप
यो बिरुवा भुइँमा फैलिएको वा अलि ठाडो झाडीको रूपमा हुन्छ। यसको काण्ड हल्का काठ जस्तो कडा हुन्छ। पात लामो, अण्डाकार र तीखो टुप्पो भएको हुन्छ। पातको माथिल्लो भाग चिल्लो र हरियो हुन्छ भने तल्लो भाग हल्का हरियो र थोरै झुस भएको हुन्छ। यसमा साना, बैजनी वा सेतो रङ्गका फूलहरू फुल्दछन्।
विभिन्न भाषाहरूमा सालपर्णीको नाम
नेपाली: सालिपर्णी, कचौरीझार
संस्कृत: सौम्या, गुहा, विदारिगन्धा, अंशुमती
हिन्दी: सरिवन, सालवन
अंग्रेजी: Sal leaved desmodium
वनस्पतिक नाम: Desmodium gangeticum (Linn.) DC.
सालपर्णीका फाइदाहरू
यो पाचन शक्ति बढाउन र भोक जगाउन अत्यन्त लाभदायक छ।
यसले शरीरका तीनवटै दोष (वात, पित्त, कफ) लाई सन्तुलनमा राख्छ।
इन्फ्ल्यामेस (सुन्निने समस्या) कम गर्न यसको जरा प्रभावकारी हुन्छ।
दम, खोकी र ज्वरो निको पार्न मद्दत गर्छ।
शरीरको शक्ति र धातु बढाउन यसको सेवन गरिन्छ।
पिसाब सम्बन्धी रोग र मृगौलाको पत्थरीमा पनि यसले राहत दिन्छ।
