परिचय (Introduction of Kidney Stone)
मिर्गौलामा पत्थरी (Kidney Stone), जसलाई चिकित्सा विज्ञानमा ‘नेफ्रोलिथिआसिस’ (Nephrolithiasis) भनिन्छ, मिर्गौला वा
मूत्रनलीमा खनिज र लवणहरू जम्मा भएर बन्ने ठोस संरचना हो। आयुर्वेदमा यसलाई ‘अश्मरी’ भनिन्छ। जब शरीरमा पानीको मात्रा कम
हुन्छ र मूत्रमा क्याल्सियम, अक्जालेट तथा यूरिक एसिड जस्ता तत्वहरूको एकाग्रता बढ्छ, तब यी तत्वहरू आपसमा टाँसिएर ढुङ्गा
जस्तो कडा आकार लिन्छन्।
सानो आकारको पत्थरी पिसाबको माध्यमबाट आफैँ बाहिर जान सक्छ, तर यदि यसको आकार ५ एमएम भन्दा ठूलो भयो भने यसले मूत्रमार्गमा
अवरोध सिर्जना गर्छ। यसले गर्दा असह्य पीडा, वाकवाकी लाग्ने र पिसाब फेर्न गाह्रो हुने जस्ता समस्याहरू निम्त्याउँछ।
पत्थरीका प्रकारहरू (Types of Kidney Stones)
मुख्यतः मिर्गौलामा चार प्रकारका पत्थरीहरू पाइन्छन्:
- परिचय (Introduction of Kidney Stone)
- पत्थरीका प्रकारहरू (Types of Kidney Stones)
- लक्षण (Symptoms of Kidney Stone)
- कारण (Causes of Kidney Stone)
- घरेलु उपचार (Home Remedies for Kidney Stone)
- थप अन्य उपाय (Extra Solution for Kidney Stone)
- खानपान तरिका (Dietary Guidelines for Kidney Stone)
- गर्न नहुने कार्यहरु (Things to Avoid in Kidney Stone)
- सावधानी (Precautions in Kidney Stone)
- निष्कर्ष (Conclusion)
क्याल्सियम स्टोन (Calcium Stones): यो सबैभन्दा सामान्य प्रकार हो, जुन प्रायः क्याल्सियम अक्जालेटको रूपमा हुन्छ।
यूरिक एसिड स्टोन (Uric Acid Stones): शरीरमा यूरिक एसिडको मात्रा बढ्दा वा कम पानी पिउँदा यो बन्छ
स्ट्रूवाइट स्टोन (Struvite Stones): यो प्रायः मूत्रमार्गमा हुने संक्रमण (UTI) को कारणले विकसित हुन्छ।
सिस्टिन स्टोन (Cystine Stones): यो वंशाणुगत विकारका कारण हुने दुर्लभ प्रकारको पत्थरी हो।
लक्षण (Symptoms of Kidney Stone)
मिर्गौलामा पत्थरी हुँदा निम्न लक्षणहरू देखा पर्न सक्छन्:
कम्मरको तल्लो भाग, कोखा वा पेटको तल्लो भागमा तीव्र र असह्य पीडा हुनु।
पिसाब फेर्ने समयमा जलन वा दुखाइ हुनु।
पिसाबमा रगत देखिनु (रगत बग्ने वा गुलाबी/खैरो पिसाब)।
वाकवाकी लाग्ने र बान्ता हुने।
पिसाब गन्हाउने वा धमिलो देखिने।
छिटो-छिटो पिसाब लाग्ने तर खुलेर नआउने।
ज्वरो आउने र काँप छुट्ने (संक्रमण भएको खण्डमा)।
कारण (Causes of Kidney Stone)
पत्थरी बन्नुमा खानपान र जीवनशैलीको ठूलो भूमिका हुन्छ:
पानीको कमी: पर्याप्त मात्रामा पानी नपिउँदा पिसाब गाढा हुन्छ र खनिजहरू जम्न थाल्छन्।
खानपान: धेरै नुनिलो, गुलियो वा बढी प्रोटिनयुक्त खानेकुराको सेवन।
मोटोपना: शरीरको तौल बढी हुनुले पनि पत्थरीको जोखिम बढाउँछ।
वंशाणुगत गुण: परिवारमा कसैलाई पत्थरी छ भने अन्य सदस्यलाई हुने सम्भावना रहन्छ।
स्वास्थ्य समस्या: पाचन सम्बन्धी समस्या, गाउट (Gout) वा भिटामिन ‘डी’ को अत्यधिक सेवन।
दवाइहरू: केही विशेष प्रकारका औषधि वा क्याल्सियम पूरकहरूको अनियन्त्रित प्रयोग।
घरेलु उपचार (Home Remedies for Kidney Stone)
साना पत्थरीहरूलाई प्राकृतिक रूपमा पखाल्न निम्न घरेलु उपायहरू अत्यन्तै प्रभावकारी मानिन्छन्:
तुलसीको पात (Holy Basil): तुलसीमा एसिटिक एसिड हुन्छ, जसले पत्थरीलाई टुक्राउन मद्दत गर्छ। दैनिक ५-७ वटा पात चपाएर खाने
वा यसको रस महसँग मिसाएर पिउनाले फाइदा पुग्छ।
कागती र जैतूनको तेल (Lemon and Olive Oil): कागतीमा साइट्रेट हुन्छ जसले क्याल्सियम जम्न दिँदैन। ४ चम्चा कागतीको रस र ४
चम्चा जैतूनको तेल मिसाएर पिउनाले पत्थरी बाहिर निस्कन सहज हुन्छ।
स्याउको भिनेगर (Apple Cider Vinegar): यसले पत्थरीलाई पगाल्न मद्दत गर्छ। एक गिलास मनतातो पानीमा २ चम्चा भिनेगर र १
चम्चा मह मिसाएर दिनमा २-३ पटक सेवन गर्नुहोस्।
अनारको रस (Pomegranate Juice): अनारले मिर्गौलाको कार्यक्षमता बढाउँछ र पिसाबको अम्लीयपन कम गर्छ, जसले नयाँ पत्थरी बन्न
दिँदैन।
सौँफ र धनियाँको मिश्रण: सौँफ, सुकेको धनियाँ र मिश्री बराबर मात्रामा मिलाएर राती पानीमा भिजाउने र बिहान उक्त पानी
पिउनाले पिसाब खुकुलो हुन्छ।
तरबुजा (Watermelon): यसमा पोटासियम र पानीको मात्रा बढी हुन्छ, जसले पिसाबको माध्यमबाट पत्थरी बाहिर निकाल्न मद्दत गर्छ।
राजमाको पानी: राजमालाई पानीमा भिजाएर उमाल्नुहोस् र उक्त पानीलाई चिसो पारेर दिनमा धेरै पटक पिउनाले मिर्गौला सफा हुन्छ।
थप अन्य उपाय (Extra Solution for Kidney Stone)
मकैको जुँगा (Corn Silk): मकैको जुँगालाई पानीमा उमालेर पिउनाले पिसाब धेरै लाग्छ, जसले साना पत्थरीलाई बगाएर लैजान्छ।
गहुँको जवारा (Wheatgrass): यसको रसले मिर्गौलालाई डिटक्सिफाई गर्न र पत्थरी निकाल्न मद्दत गर्छ।
बेलपत्र: २-३ वटा बेलपत्रलाई पानीमा पिसेर थोरै मरिच मिसाई सेवन गर्दा दुई हप्तामा सुधार देखिन सक्छ।
खानपान तरिका (Dietary Guidelines for Kidney Stone)
प्रशस्त पानी: दिनमा कम्तीमा ३-४ लिटर पानी पिउने बानी बसाल्नुहोस्।
नारिवल पानी र झोलिलो पदार्थ: पिसाबको मात्रा बढाउन झोलिलो खानेकुरामा जोड दिनुहोस्।
फाइबरयुक्त खाना: चोकरसहितको पिठो, हरियो सागसब्जी (पालुङ्गो बाहेक) र फलफूल खानुहोस्।
खजुर: यसमा फाइबर प्रशस्त हुन्छ, जसले जोखिम कम गर्छ।
गर्न नहुने कार्यहरु (Things to Avoid in Kidney Stone)
अक्जालेट युक्त खाना: पालुङ्गो, चुकन्दर, सखरखण्ड, चकलेट र बदामको सेवन कम गर्नुहोस्।
अत्यधिक नुन: नुनले पिसाबमा क्याल्सियमको मात्रा बढाउँछ, त्यसैले जंक फूड र प्याकेटका खानेकुरा नखानुहोस्।
जनावरजन्य प्रोटिन: रातो मासु, अण्डा र माछाको अत्यधिक सेवनले यूरिक एसिड बढाउन सक्छ।
बीउ भएका तरकारी: टमाटरको बीउ, भन्टाको बीउ र काँक्रोको बीउको बढी सेवन नगर्नुहोस्।
कोल्ड ड्रिंक्स: यसमा हुने फस्फोरिक एसिडले पत्थरीको जोखिम बढाउँछ।
सावधानी (Precautions in Kidney Stone)
पिसाबलाई धेरै समयसम्म रोकेर नराख्नुहोस्।
बिना डाक्टरको सल्लाह क्याल्सियम वा भिटामिनका चक्कीहरू सेवन नगर्नुहोस्।
नियमित व्यायाम गर्नुहोस् ताकि शरीरको मेटाबोलिज्म राम्रो रहोस्।
यदि दुखाइ धेरै छ वा ज्वरो आएको छ भने घरेलु उपचारमा मात्र भर नपरी तुरुन्त विशेषज्ञ डाक्टरलाई देखाउनुहोस्।
निष्कर्ष (Conclusion)
मिर्गौलाको पत्थरी खानपान र पानीको मात्रामा ध्यान नदिँदा हुने एक कष्टकर समस्या हो। सुरुवाती अवस्थामा पर्याप्त पानी र
घरेलु उपायहरू जस्तै कागती पानी, तुलसी र अनारको रसको प्रयोगले यसलाई निको पार्न सकिन्छ। यद्यपि, पत्थरीको आकार ठूलो भएमा
वा सुन्निने समस्या (Inflammation) देखिएमा समयमै उपचार गराउनु बुद्धिमानी हुन्छ। स्वस्थ जीवनशैली र सन्तुलित आहार नै
यसबाट बच्ने उत्तम उपाय हो।
