परिचय (Introduction of Diabetes)
डाइबिटिज वा मधुमेह एउटा यस्तो स्वास्थ्य अवस्था हो, जहाँ शरीरको रगतमा चिनी (ग्लुकोज) को मात्रा सामान्यभन्दा बढी हुन्छ।
हाम्रो शरीरले खाएको खानाबाट ऊर्जा प्राप्त गर्न ग्लुकोज बनाउँछ, जसलाई कोषिकासम्म पुर्याउने काम ‘इन्सुलिन’ नामक
हर्मोनले गर्छ। जब शरीरको प्यान्क्रियाज (Pancreas) ग्रन्थिले पर्याप्त इन्सुलिन बनाउन सक्दैन वा शरीरले उत्पादित
इन्सुलिनलाई सही रूपमा प्रयोग गर्न सक्दैन, तब रगतमा ग्लुकोजको मात्रा बढ्दै जान्छ।
पहिले यो रोग ४०–५० वर्ष कटेका व्यक्तिहरूमा मात्र देखिन्थ्यो, तर अचेल अस्वस्थ जीवनशैली र खानपानका कारण ससाना बालबालिका
र युवाहरूमा पनि यो समस्या तीव्र रूपमा बढिरहेको छ। विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार यो विश्वव्यापी जनस्वास्थ्य चुनौती
बनेको छ।
लक्षण (Symptoms of Diabetes)
डाइबिटिज हुँदा शरीरमा विभिन्न संकेतहरू देखिन्छन्, जसलाई समयमै चिन्नु आवश्यक छ:
अत्यधिक भोक लाग्ने र धेरै तिर्खा लाग्ने।
पटक-पटक पिशाब लाग्ने (विशेष गरी रातीको समयमा)।
बिना कारण शरीरको तौल घट्ने वा अस्वाभाविक रूपमा बढ्ने।
धेरै थकाइ र कमजोरी महसुस हुने।
दृष्टि धमिलो हुने।
शरीरमा लागेको चोट वा घाउ निको हुन धेरै समय लाग्ने।
छाला चिलाउने वा सुख्खा हुने।
हातगोडा झमझमाउने, पोल्ने वा सियोले घोचे जस्तो हुनु।
मुख सुख्खा भइरहने।
कारण (Causes of Diabetes)
डाइबिटिज हुनुका प्रमुख कारणहरू निम्नलिखित छन्:
इन्सुलिनको कमी: प्यान्क्रियाजले कम इन्सुलिन उत्पादन गर्नु वा उत्पादन नै बन्द गर्नु।
वंशाणुगत गुण: यदि परिवारमा आमाबुबा वा नजिकका नातेदारलाई यो रोग छ भने हुने सम्भावना बढी हुन्छ।
मोटोपना: तौल धेरै हुनु र शारीरिक निष्क्रियताले गर्दा शरीरले इन्सुलिनको राम्रो उपयोग गर्न सक्दैन।
अस्वस्थ खानपान: धेरै गुलियो, जंक फुड र चिल्लो पदार्थको सेवन।
तनाव: लामो समयसम्म मानसिक तनावमा रहँदा हर्मोन असन्तुलित भई सुगर बढ्न सक्छ।
व्यायामको कमी: दिनभर बसिरहने र शारीरिक श्रम नगर्ने बानी।
घरेलु उपचार (Home Remedies for Diabetes)
प्रकृतिमा पाइने धेरै वस्तुहरूले रगतमा चिनीको मात्रा नियन्त्रण गर्न मद्दत गर्छन्:
१. मेथी (Fenugreek): मेथीलाई रातभरि पानीमा भिजाउने र बिहान खाली पेटमा उक्त पानी पिउने र मेथी चपाएर खाने गर्दा सुगर
नियन्त्रण हुन्छ।
२. करेला (Bitter Gourd): करेलाको रसले रगतमा इन्सुलिनको सक्रियता बढाउँछ। बिहान खाली पेटमा करेलाको जुस पिउनु अत्यन्त
लाभदायक हुन्छ।
३. तुलसी (Tulsi): तुलसीको पातमा एन्टिअक्सिडेन्ट हुन्छ जसले प्यान्क्रियाजलाई सक्रिय बनाउँछ। दैनिक २-३ वटा पात चपाउनु
राम्रो हुन्छ।
४. दालचिनी (Cinnamon): दालचिनीको धुलोलाई मनतातो पानी वा खानामा मिसाएर खाँदा इन्सुलिन सेन्सिटिभिटी बढ्छ।
५. जामुन (Jambolan): जामुनको दानालाई सुकाएर बनाइएको धुलो सुगरका बिरामीका लागि अचूक औषधि मानिन्छ।
६. अमला (Amla): अमलाको रसमा अलिकति बेसार मिसाएर खाँदा सुगर लेबल स्थिर रहन मद्दत पुग्छ।
७. नीम (Neem): नीमको पातको रस वा ताजा कलिलो पात चपाउँदा रगत सफा हुन्छ र चिनीको मात्रा घट्छ।
थप अन्य उपाय (Extra Solutions for Diabetes)
तनाव व्यवस्थापन: ध्यान (Meditation) र योग गर्नाले मानसिक तनाव कम हुन्छ, जसले सुगर लेबललाई सन्तुलनमा राख्छ।
पर्याप्त निद्रा: दैनिक ७-८ घण्टा सुत्नाले शरीरको मेटाबोलिजम राम्रो हुन्छ।
नियमित जाँच: घरमै ग्लुकोमिटर राखेर वा प्रयोगशालामा गएर समय-समयमा सुगर परीक्षण गरिरहनुपर्छ।
शारीरिक सक्रियता: दिनमा कम्तीमा ३० देखि ४५ मिनेट छिटो-छिटो हिँड्ने (Brisk Walking) बानी बसाल्नुपर्छ।
खानपान तरिका (Dietary guidelines for Diabetes)
मधुमेह नियन्त्रणमा खानपानको भूमिका ७०% हुन्छ।
के खाने: हरियो सागपात (पालुङ्गो, मेथी), काँक्रो, टमाटर, लौका, फर्सी, करेला र रेसादार (Fiber) युक्त खाना खानुहोस्।
फलफूल: स्याउ, मेवा, सुन्तला र अम्बा ठिक्क मात्रामा खान सकिन्छ।
खाद्यान्न: चामलको सट्टा ओट्स, कोदो, फापर वा गहुँको रोटी खानु राम्रो हुन्छ।
थोरै-थोरै खाने: एकै पटक धेरै खानुको सट्टा थोरै-थोरै खाना दिनमा ५-६ पटक खानुहोस्।
गर्न नहुने कार्यहरु (Things to avoid in Diabetes)
चिनी, सख्खर, जाम, मिठाई र कोल्ड ड्रिंक्सको सेवन पूर्ण रूपमा बन्द गर्नुहोस्।
धेरै गुलिया फलफूल जस्तै– आँप, केरा, लिची र अंगुर धेरै नखानुहोस्।
आलु, तरुल र पिँडालु जस्ता जमिनमुनि फल्ने बढी कार्बोहाइड्रेट युक्त खानेकुरा कम गर्नुहोस्।
धुम्रपान र मद्यपानबाट टाढै रहनुहोस्।
मैदाबाट बनेका परिकार (बिस्कुट, चाउचाउ, सेतो पाउरोटी) नखानुहोस्।
साबधानी (Precautions in Diabetes)
खाली खुट्टा कहिल्यै नहिँड्नुहोस्, किनकि सुगरका बिरामीको खुट्टामा घाउ भएमा निको हुन गाह्रो हुन्छ।
बिना डाक्टरको सल्लाह कुनै पनि औषधि वा सप्लिमेन्ट प्रयोग नगर्नुहोस्।
यदि चक्कर लाग्ने, शरीर काँप्ने वा पसिना आउने भयो भने सुगर कम (Hypoglycemia) भएको हुन सक्छ, यस्तोमा तुरुन्तै केही
गुलियो खानुहोस्।
पेशाब सम्बन्धी रोग वा संक्रमण भएमा तुरुन्त चिकित्सकलाई देखाउनुहोस्।
निष्कर्ष (Conclusion)
डाइबिटिज वा मधुमेह एउटा दीर्घकालीन समस्या भए तापनि यो डराउनुपर्ने रोग होइन। सही खानपान, सक्रिय जीवनशैली, र घरेलु
उपायहरूको प्रयोग गरेर यसलाई पूर्ण रूपमा नियन्त्रणमा राख्न सकिन्छ। अनुशासन नै मधुमेहको सबैभन्दा ठूलो औषधि हो। यदि
तपाईंले आफ्नो शरीरको संकेत बुझेर समयमै सतर्कता अपनाउनुभयो भने, मधुमेहका साथ पनि एउटा स्वस्थ र लामो जीवन जिउन सम्भव छ।
