लेमन ग्रासको फाइदा र यसको तेलको प्रयोग (Benefits of Lemon Grass and its Oil)

परिचय (Introduction of Lemon Grass)

लेमन ग्रास एक औषधिय गुणले भरिपूर्ण वनस्पति हो, जसलाई नेपालीमा ‘मरिच झार’ वा ‘कागती घाँस’ पनि भनिन्छ। यसको सुगन्ध
कागतीको जस्तै स्फूर्तिदायी हुने भएकाले यसलाई लेमन ग्रास भनिएको हो। यसको वैज्ञानिक नाम Cymbopogon हो। लेमन ग्रासको पात
(पात) र काण्ड (काण्ड) बाट विशेष प्रविधिद्वारा तेल निकालिन्छ, जसलाई लेमन ग्रास तेल (Lemon Grass Oil) भनिन्छ। यो तेल
चम्किलो वा हल्का पहेँलो रङ्गको हुन्छ।

यसमा एन्टिअक्सिडेन्ट, एन्टि-इन्फ्लेमेटरी (सुन्निने समस्या कम गर्ने) र एन्टिफंगल गुणहरू प्रशस्त मात्रामा पाइन्छन्।
परम्परागत रूपमा यसलाई चियाको रूपमा वा शरीरको दुखाइ कम गर्न प्रयोग गरिँदै आएको छ। आधुनिक समयमा यसको प्रयोग साबुन,
पर्फ्युम र विभिन्न छालाको हेरचाह गर्ने उत्पादनहरूमा व्यापक रूपमा भइरहेको छ।

लक्षण (Symptoms for which Lemon Grass is used)

लेमन ग्रासको प्रयोग मुख्यतया निम्न अवस्थाहरूमा फाइदाजनक मानिन्छ:

शरीरमा अनावश्यक थकान र तनाव महसुस हुनु।

मांसपेशी र जोर्नीहरूमा दुखाइ हुनु।

पाचन प्रणालीमा गडबडी भई अपच (अपच) हुने समस्या।

छालामा फंगल इन्फेक्सन वा दाद आउनु।

उच्च रक्तचाप र कोलेस्ट्रोलको असन्तुलन।

रुघाखोकी र भाइरल ज्वरोका प्रारम्भिक लक्षणहरू।

कारण (Causes of health issues related to Lemon Grass use)

मानिसहरूले लेमन ग्रासलाई निम्न स्वास्थ्य समस्याहरूको समाधानका लागि प्रयोग गर्छन्:

ब्याक्टेरियाको संक्रमण: खराब खानपान वा वातावरणका कारण शरीरमा ब्याक्टेरिया बढ्दा।

इन्फ्लेमेटरी समस्या: शरीरका भित्री अंग वा छाला सुन्निने (इन्फ्लेमेटरी) समस्याले गर्दा दीर्घकालीन रोगहरू लाग्ने डर
हुन्छ।

तनाव: कार्यव्यस्तता र मानसिक चापका कारण हुने अनिद्रा र बेचैनी।

कमजोर रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता: मौसम परिवर्तनसँगै छिटो बिरामी पर्ने अवस्था।

घरेलु उपचार (Home Remedies of Lemon Grass)

लेमन ग्रासलाई घरमै बसेर विभिन्न तरिकाले प्रयोग गर्न सकिन्छ:

लेमन ग्रास चिया: यसको ताजा वा सुकेको पातलाई पानीमा उमालेर चिया बनाउँदा पाचन प्रणाली सुधार हुन्छ र मानसिक तनाव कम
हुन्छ।

दुखाइ कम गर्न: लेमन ग्रासको तेललाई नरिवलको तेलसँग मिसाएर जोर्नी दुख्ने समस्या (जोर्नी दुख्ने समस्या) भएको ठाउँमा मालिस
गर्दा तुरुन्त राहत मिल्छ।

बाफ लिने: रुघाखोकी वा नाक बन्द भएको अवस्थामा तातो पानीमा दुई थोपा लेमन ग्रास तेल हालेर बाफ लिँदा श्वासप्रश्वास सहज
हुन्छ।

फंगल इन्फेक्सन: छालामा चिलाउने वा फंगल इन्फेक्सन भएमा यसको तेललाई पातलो बनाएर लगाउन सकिन्छ।

थप अन्य उपाय (Extra Solution for Lemon Grass Oil)

कोठालाई सुगन्धित बनाउन: डिफ्युजरमा लेमन ग्रास तेल राख्दा कोठाको वातावरण ताजा रहन्छ र कीराफट्याङ्ग्राहरू टाढा भाग्छन्।

एरोमाथेरापी: नुहाउने पानीमा केही थोपा तेल मिसाउँदा शरीरको थकान मेटिनुका साथै छालामा निखार आउँछ।

एन्टिसेप्टिक: सानोतिनो चोटपटक वा घाउमा संक्रमण हुन नदिन यसको प्रयोग गर्न सकिन्छ।

खानपान तरिका (Dietary guidelines for Lemon Grass)

लेमन ग्रासको काण्डलाई स-साना टुक्रा पारेर तरकारी, सुप वा मासुका परिकारमा मसलाको रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ। यसले खानाको
स्वाद बढाउनुका साथै पाचनमा मद्दत गर्छ।

बिहान खाली पेटमा लेमन ग्रास चिया पिउनु स्वास्थ्यका लागि उत्तम मानिन्छ।

यसलाई धेरै उमाल्नु भन्दा पनि तातो पानीमा केही बेर भिजाएर राख्नु (Infusion) बढी प्रभावकारी हुन्छ।

गर्न नहुने कार्यहरु (Things to avoid in Lemon Grass usage)

सीधै प्रयोग नगर्नुहोस्: लेमन ग्रासको शुद्ध तेल निकै कडा हुन्छ, त्यसैले यसलाई सीधै छालामा लगाउनु हुँदैन। सधैं नरिवल वा
जोजोबा तेलसँग मिसाएर मात्र प्रयोग गर्नुपर्छ।

आँखा र संवेदनशील अंग: यसलाई आँखा, कानको भित्री भाग र संवेदनशील अङ्गहरूमा पर्न दिनु हुँदैन।

अत्यधिक सेवन: धेरै मात्रामा लेमन ग्रास चिया पिउँदा मिर्गौलामा असर पर्न सक्छ वा बारम्बार पिशाब लाग्ने समस्या हुन सक्छ।

साबधानी (Precautions in Lemon Grass usage)

गर्भवती र सुत्केरी: गर्भवती महिला र स्तनपान गराउने आमाहरूले यसको प्रयोग गर्नु अघि चिकित्सकको सल्लाह लिनु अनिवार्य छ।

बालबालिका: साना बालबालिकाहरूको छाला नरम हुने भएकाले उनीहरूमा यो तेल प्रयोग नगर्नु नै राम्रो हुन्छ।

एलर्जी परीक्षण (Patch Test): पहिलो पटक प्रयोग गर्दा छालाको सानो भागमा लगाएर २४ घण्टासम्म हेर्नुहोस्। यदि चिलाउने वा
रातो हुने समस्या देखिएमा प्रयोग नगर्नुहोस्।

बिरामीहरू: मधुमेह, कलेजोको रोग वा दमका बिरामीहरूले यसको प्रयोग गर्दा सावधानी अपनाउनुपर्छ।

प्राय सोधिने प्रश्नहरु (FAQ)

१. के लेमन ग्रासले तौल घटाउन मद्दत गर्छ?

हो, यसले शरीरको मेटाबोलिजम बढाउन र विषालु पदार्थ बाहिर निकाल्न मद्दत गर्ने भएकाले तौल नियन्त्रणमा सहयोग पुग्छ।

२. के यसले झाडापखाला निको पार्छ?

यसमा हुने एन्टिब्याक्टेरियल गुणले पेटका कीटाणु मार्न मद्दत गर्छ, जसले झाडापखाला (झाडापखाला) र पेट दुखाइमा राहत दिन्छ।

३. लेमन ग्रास तेलको मूल्य कति पर्छ?

यसको मूल्य ब्रान्ड र शुद्धता अनुसार फरक हुन्छ। सामान्यतया बजारमा यो सानो प्याक (१०-३० मि.लि.) मा उपलब्ध हुन्छ।

४. के यसले पिशाब सम्बन्धी रोगमा फाइदा गर्छ?

यसले मूत्रवर्धक (Diuretic) को रूपमा काम गर्छ, जसले गर्दा पिशाब सम्बन्धी रोग (पिशाब सम्बन्धी रोग) र मिर्गौला सफा गर्न
मद्दत पुग्छ।

निष्कर्स (Conclusion)

लेमन ग्रास प्रकृतिले दिएको एक बहुगुणी उपहार हो। यसले हाम्रो शारीरिक स्वास्थ्य मात्र होइन, मानसिक शान्तिमा पनि ठूलो
योगदान पुर्‍याउँछ। ब्याक्टेरियासँग लड्ने, इन्फ्लेमेटरी (सुन्निने समस्या) कम गर्ने र कोलेस्ट्रोल नियन्त्रण गर्ने यसका
गुणहरूले यसलाई घरेलु औषधिको रूपमा स्थापित गरेका छन्। तर, यो जति फाइदाजनक छ, सही तरिकाले प्रयोग नगर्दा त्यति नै
हानिकारक पनि हुन सक्छ। विशेष गरी छालामा प्रयोग गर्दा र आन्तरिक सेवन गर्दा उचित मात्रा र सावधानी अपनाउनु आवश्यक छ।
स्वस्थ जीवनशैलीका लागि लेमन ग्रासलाई सही ढङ्गले अपनाउनु बुद्धिमानी हुनेछ।