परिचय (Introduction of Gallbladder Stone)
पित्त थैली (Gallbladder) कलेजोको ठीक मुनि रहेको एउटा सानो थैली जस्तो अङ्ग हो। यसको मुख्य काम कलेजोले बनाएको पित्त
(Bile) लाई भण्डारण गर्नु हो, जसले बोसोयुक्त खाना पचाउन मद्दत गर्दछ। जब पित्तमा कोलेस्ट्रोल वा बिलिरुबिनको मात्रा
आवश्यकताभन्दा बढी हुन्छ, तब ती तत्वहरू जमेर साना वा ठूला ढुङ्गा जस्ता ठोस कण बन्दछन्, जसलाई पित्त थैलीको पत्थरी
भनिन्छ।
नेपालमा यो समस्या निकै आम बन्दै गएको छ। झन्डै ८० प्रतिशत पत्थरी कोलेस्ट्रोलका कारण बन्ने गर्छन्। यदि समयमै यसको उपचार
गरिएन भने यसले कलेजो र पाचन प्रणालीमा गम्भीर असर पुर्याउन सक्छ।
लक्षण (Symptoms of Gallbladder Stone)
कहिलेकाहीँ पत्थरी भए पनि कुनै लक्षण नदेखिन सक्छ, तर जब पत्थरीले पित्तको नलीमा अवरोध पुर्याउँछ, तब निम्न लक्षणहरू
देखिन्छन्:
अपच (Indigestion): खाएको खाना राम्ररी नपच्ने।
- परिचय (Introduction of Gallbladder Stone)
- लक्षण (Symptoms of Gallbladder Stone)
- कारण (Causes of Gallbladder Stone)
- घरेलु उपचार (Home Remedies for Gallbladder Stone)
- थप अन्य उपाय (Extra Solution for Gallbladder Stone)
- खानपान तरिका (Dietary Guidelines for Gallbladder Stone)
- गर्न नहुने कार्यहरु (Things to avoid in Gallbladder Stone)
- साबधानी (Precautions in Gallbladder Stone)
- निष्कर्ष (Conclusion)
असहनीय दुखाइ: पेटको माथिल्लो दाहिने भागमा वा मुटुको ठिक मुनि एक्कासी र तीव्र दुखाइ हुनु।
वाकवाकी र वान्ता (Nausea and Vomiting): खान मन नलाग्ने वा खाएपछि वान्ता हुनु।
पेट फुल्ने (Bloating): पेट भारी भएको महसुस हुनु र अमिलो डकार आउनु।
ज्वरो र पसिना: दुखाइसँगै काँपेर ज्वरो आउनु वा धेरै पसिना आउनु।
जण्डिस (Jaundice): आँखा र छाला पहेलो हुनु (यदि पत्थरीले पित्त नली थुनेमा)।
कारण (Causes of Gallbladder Stone)
पित्त थैलीमा पत्थरी बन्नुका प्रमुख कारणहरू यस प्रकार छन्:
कोलेस्ट्रोलको अधिकता: पित्तमा कोलेस्ट्रोलको मात्रा धेरै भएमा त्यो ठोस बनेर पत्थरी बन्छ।
मोटोपना (Obesity): शरीरको तौल बढी हुँदा कोलेस्ट्रोलको स्तर बढ्छ र पित्त थैली खाली हुन गाह्रो हुन्छ।
मधुमेह (Diabetes): रगतमा सुगरको मात्रा बढी हुँदा फ्याट्टी एसिड बढ्छ, जसले पत्थरीको जोखिम बढाउँछ।
गर्भावस्था (Pregnancy): हर्मोनमा आउने परिवर्तनका कारण महिलाहरूमा यो समस्या बढी देखिन्छ।
अस्वस्थ खानपान: धेरै चिल्लो, बोसोयुक्त र मैदाजन्य खानेकुराको सेवन।
लामो समय भोको बस्नु: समयमा खाना नखाँदा पित्त थैलीमा पित्त थुप्रिएर बस्छ र पत्थरी बन्ने प्रक्रिया सुरु हुन्छ।
घरेलु उपचार (Home Remedies for Gallbladder Stone)
साना पत्थरीहरू र प्रारम्भिक अवस्थामा केही घरेलु उपायहरू प्रभावकारी हुन सक्छन्:
स्याउको भिनेगर (Apple Cider Vinegar): एक गिलास स्याउको रसमा एक चम्चा स्याउको भिनेगर मिसाएर पिउनाले कोलेस्ट्रोल घटाउन र
दुखाइ कम गर्न मद्दत गर्छ।
नाशपाती (Pear): यसमा ‘पेक्टिन’ नामक तत्व हुन्छ, जसले कोलेस्ट्रोलबाट बनेको पत्थरीलाई नरम बनाउन मद्दत गर्छ।
कागतीको रस (Lemon Juice): खाली पेटमा कागती पानी पिउनाले कलेजोलाई सफा गर्छ र कोलेस्ट्रोल जम्न दिँदैन।
बेसार (Turmeric): बेसारमा हुने ‘करकुमिन’ ले पित्तलाई पगाल्न र इन्फ्ल्यामेसन (सुन्निने समस्या) कम गर्न मद्दत गर्छ।
पुदिना (Mint): पुदिनाले पाचन रसलाई सक्रिय बनाउँछ र पित्तको प्रवाहलाई सहज बनाउँछ।
चुकन्दर, काँक्रो र गाजरको रस: यी तीनैको रस बराबर मिसाएर पिउनाले पित्त थैली र कलेजो सफा हुन्छ।
थप अन्य उपाय (Extra Solution for Gallbladder Stone)
योगासन: भुजङ्गासन, धनुरासन र शलभासन जस्ता योगले पेटका भित्री अङ्गहरूलाई स्वस्थ राख्न मद्दत गर्छन्।
फाइबरयुक्त आहार: ईसबगोल जस्ता फाइबरका स्रोतहरूले पित्तमा रहेको कोलेस्ट्रोललाई बाँधेर बाहिर निकाल्न मद्दत गर्छन्।
पर्याप्त पानी: दैनिक कम्तीमा ३-४ लिटर पानी पिउनाले शरीरका विषाक्त तत्व बाहिर निस्कन्छन्।
खानपान तरिका (Dietary Guidelines for Gallbladder Stone)
पित्त थैलीको समस्या भएकाहरूले खानपानमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ:
के खाने?
ताजा हरियो सागपात र फलफूल।
फाइबरयुक्त खानेकुरा जस्तै ओट्स, ब्राउन राइस र गेडागुडी।
भिटामिन-सी युक्त फलहरू जस्तै सुन्तला, अमला र मेवा।
कम बोसो भएको दूध र दुग्धजन्य पदार्थ।
कसरी खाने?
एकै पटक धेरै खानुको सट्टा थोरै-थोरै गरेर दिनमा ५-६ पटक खानुहोस्।
बिहानको खाजा कहिल्यै नछुटाउनुहोस्।
गर्न नहुने कार्यहरु (Things to avoid in Gallbladder Stone)
बढी चिल्लो र तारेको खाना: समोसा, पकौडा र जङ्क फुड पूर्ण रूपमा बन्द गर्नुहोस्।
रातो मासु: खसी, राँगा वा सुँगुरको मासुमा हुने उच्च बोसोले पत्थरीको दुखाइ बढाउँछ।
चिनी र प्रशोधित कार्बोहाइड्रेट: सेतो रोटी (मैदा), पास्ता, केक र धेरै गुलियो पेय पदार्थहरू नखानुहोस्।
अण्डाको पहेंलो भाग: यसमा धेरै कोलेस्ट्रोल हुने भएकाले यसको सेवन कम गर्नुहोस्।
धूम्रपान र मद्यपान: रक्सी र चुरोटले कलेजो र पित्त थैलीलाई थप क्षति पुर्याउँछ।
साबधानी (Precautions in Gallbladder Stone)
तौल नियन्त्रण: तौल घटाउँदा बिस्तारै घटाउनुहोस्। एकदम छिटो तौल घटाउनाले पनि पत्थरी बन्ने जोखिम हुन्छ।
औषधिको जथाभावी प्रयोग: गर्भनिरोधक चक्की वा हर्मोन सम्बन्धी औषधिहरू डाक्टरको सल्लाह बिना सेवन नगर्नुहोस्।
नियमित जाँच: यदि परिवारमा कसैलाई पत्थरीको इतिहास छ भने समय-समयमा अल्ट्रासाउन्ड (भिडियो एक्स-रे) गराउनुहोस्।
शल्यक्रियापछिको सावधानी: यदि पित्त थैली निकालिएको (Cholecystectomy) छ भने, केही महिनासम्म कम चिल्लो भएको नरम खाना
मात्र खानुहोस्।
निष्कर्ष (Conclusion)
पित्त थैलीको पत्थरी खानपान र जीवनशैलीमा सुधार गरेर धेरै हदसम्म व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ। तर, यदि पत्थरीको आकार ठूलो छ वा
यसले पटक-पटक दुखाइ दिइरहेको छ भने घरेलु उपचारमा मात्र भर नपरी विशेषज्ञ डाक्टरसँग परामर्श लिनु अनिवार्य हुन्छ। कतिपय
अवस्थामा शल्यक्रिया नै उत्तम विकल्प हुन सक्छ। स्वस्थ कलेजो र पित्त थैलीका लागि सन्तुलित आहार र नियमित व्यायाम नै
सफलताको कडी हो।
