Sharpunkha (Tephrosia purpurea) is an Ayurvedic medicinal herb known for supporting liver health, reducing inflammation, improving digestion, and helping manage diabetes
शरपुंखा एउटा बहुवर्षीय बुट्यान वर्गको वनस्पति हो, जसलाई आयुर्वेदमा विशेष गरी कलेजो र फियो (Spleen) सम्बन्धी रोगहरूको अचूक औषधिको रूपमा चिनिन्छ। यसको पातलाई बीचबाट चुडाउँदा काँड वा वाणको टुप्पो जस्तो आकार देखिने हुनाले संस्कृतमा यसलाई ‘शरपुंखा’ (शर = वाण, पुंखा = पुच्छर/पछाडिको भाग) भनिएको हो। नेपालीमा यसलाई सामान्यतया काँडे साकिनु भनेर चिनिन्छ।
का प्रकार फूलको रङ र बनावटका आधारमा शरपुंखा मुख्यतया दुई प्रकारका हुन्छन्: १. रक्तपुष्पी (Tephrosia purpurea): यसको फूल गुलाबी वा प्याजी रङको हुन्छ। यो सबैतिर सजिलै पाइन्छ र औषधिमा बढी प्रयोग हुन्छ। २. श्वेतपुष्पी (Tephrosia candida): यसको फूल सेतो रङको हुन्छ। यो अलि ठूलो हुन्छ र यसलाई बढी गुणकारी मानिन्छ।
को बाह्य रूप यो बिरुवा ३० देखि ६० सेन्टिमिटरसम्म अग्लो हुन्छ। यसका हाँगाहरू चारैतिर फैलिएका हुन्छन्। पातहरू ससाना र लहरै मिलेका हुन्छन्। यसको काण्ड (डाँठ) थोरै खैरो र रौंयुक्त हुन्छ। यसमा लाग्ने कोसाहरू साना र चेप्टा हुन्छन्, जसमा बीउहरू रहेका हुन्छन्।
विभिन्न भाषाहरूमा यसको नाम
नेपाली: काँडे साकिनु
संस्कृत: शरपुंखा, प्लीहशत्रु, कण्ठपुंखा
हिन्दी: शरपुंखा, सरफोंका
अंग्रेजी: Wild Indigo, Purple Tephrosia
बंगाली: बननील गाछ
शरपुंखाका फाइदाहरू
कलेजो र फियोको रक्षा: यसले फियो बढ्ने समस्या (Spleen enlargement) र कलेजोका रोगमा अमृत समान काम गर्छ।
रगत शुद्धीकरण: यसले शरीरको विषाक्त तत्व फालेर रगत सफा राख्न मद्दत गर्छ।
पाचन प्रणालीमा सुधार: अपच, ग्यास्ट्रिक र पेटको दुखाइ कम गर्छ।
घाउ खटिरा निको पार्ने: यसमा एन्टिसेप्टिक गुण हुने भएकाले पुराना घाउहरू छिटो निको पार्छ।
दाँतको दुखाइ: दाँत र गिजाको समस्यामा यसको जरा निकै लाभदायक हुन्छ।
पिसाब सम्बन्धी रोग: पिसाब पोल्ने वा रुक रुक हुने समस्यामा राहत दिन्छ।
