Sharpunkha ( शरपुंखा) Tephrosia purpurea (Linn.) Pers. Benefits and uses

Sharpunkha (Tephrosia purpurea) is an Ayurvedic medicinal herb known for supporting liver health, reducing inflammation, improving digestion, and helping manage diabetes

शरपुंखा एउटा बहुवर्षीय बुट्यान वर्गको वनस्पति हो, जसलाई आयुर्वेदमा विशेष गरी कलेजो र फियो (Spleen) सम्बन्धी रोगहरूको अचूक औषधिको रूपमा चिनिन्छ। यसको पातलाई बीचबाट चुडाउँदा काँड वा वाणको टुप्पो जस्तो आकार देखिने हुनाले संस्कृतमा यसलाई ‘शरपुंखा’ (शर = वाण, पुंखा = पुच्छर/पछाडिको भाग) भनिएको हो। नेपालीमा यसलाई सामान्यतया काँडे साकिनु भनेर चिनिन्छ।

का प्रकार फूलको रङ र बनावटका आधारमा शरपुंखा मुख्यतया दुई प्रकारका हुन्छन्: १. रक्तपुष्पी (Tephrosia purpurea): यसको फूल गुलाबी वा प्याजी रङको हुन्छ। यो सबैतिर सजिलै पाइन्छ र औषधिमा बढी प्रयोग हुन्छ। २. श्वेतपुष्पी (Tephrosia candida): यसको फूल सेतो रङको हुन्छ। यो अलि ठूलो हुन्छ र यसलाई बढी गुणकारी मानिन्छ।

को बाह्य रूप यो बिरुवा ३० देखि ६० सेन्टिमिटरसम्म अग्लो हुन्छ। यसका हाँगाहरू चारैतिर फैलिएका हुन्छन्। पातहरू ससाना र लहरै मिलेका हुन्छन्। यसको काण्ड (डाँठ) थोरै खैरो र रौंयुक्त हुन्छ। यसमा लाग्ने कोसाहरू साना र चेप्टा हुन्छन्, जसमा बीउहरू रहेका हुन्छन्।