Nilo Shankhapuspi (Evolvulus alsinoides) is a medicinal herb that boosts memory, reduces stress, improves sleep, supports nerves, and is widely used in Ayurveda.
निलो शङ्खपुष्पी आयुर्वेदमा “मेध्य रसायन” अर्थात् मस्तिष्कको क्षमता बढाउने औषधिको रूपमा चिनिन्छ। यसलाई विशेष गरी स्मरणशक्ति बढाउन र स्नायु प्रणालीलाई शान्त राख्न प्रयोग गरिन्छ। यो सानो र भुइँमा फैलिने वनस्पति हो, जसको फूल आकर्षक निलो रङ्गको हुन्छ।
निलो शङ्खपुष्पी के हो?
निलो शङ्खपुष्पी (वैज्ञानिक नाम: Evolvulus alsinoides) ‘कान्वाल्वुलेसी’ परिवार अन्तर्गत पर्ने एक बहुवर्षीय झार वर्गको वनस्पति हो। यसलाई संस्कृतमा ‘विष्णुक्रान्ता’ पनि भनिन्छ। यो बिरुवा औषधीय गुणले भरिपूर्ण हुन्छ र यसको पात, फूल, जरा र काण्ड सबैलाई विभिन्न रोगको उपचारमा प्रयोग गरिन्छ।
शङ्खपुष्पीका प्रकार
मुख्यतया यसका दुई प्रजातिहरू चिकित्सा क्षेत्रमा बढी प्रयोग गरिन्छ: १. विष्णुक्रान्ता (Evolvulus alsinoides): यसका फूलहरू नीला वा सेता हुन्छन्। यसलाई निलो शङ्खपुष्पीको नामले चिनिन्छ र यो बढी प्रभावकारी मानिन्छ। २. लक्ष्मीकान्ता (Evolvulus nummularius): यसका फूलहरू सेता हुन्छन् र यो पनि भुइँमा फैलिएर बढ्ने खालको हुन्छ।
शङ्खपुष्पीको बाह्य रूप
यो एउटा सानो, भुइँमा फैलिएको, कोमल र झुस जस्तो रौं भएको बिरुवा हो। यसका हाँगाहरू चारैतिर फैलिएका हुन्छन्। यसका फूलहरू साना, गोलो र नीला हुन्छन्। यसको फल ३–४ मिलिमिटर लामो र गोलाकार हुन्छ, जसमा साना बीजहरू हुन्छन्। यो बिरुवा विशेष गरी साउनदेखि फागुनसम्म फुल्ने र फल्ने गर्दछ।
विभिन्न भाषाहरूमा शङ्खपुष्पीको नाम
संस्कृत: विष्णुक्रान्ता, निलो शङ्खपुष्पी, हरिक्रान्ता
नेपाली: खुन्खुने झार, निलो शङ्खपुष्पी
हिन्दी: श्यामक्रान्ता, शङ्खपुष्पी
अङ्ग्रेजी: Tropical speedwell
बङ्गाली: विष्णुगन्धी
कन्नड: विष्णुक्रान्ति
निलो शङ्खपुष्पीका फाइदाहरू
स्मरणशक्ति बढाउन: यसले मस्तिष्कलाई तेज बनाउँछ र एकाग्रता बढाउँछ।
कपालको स्वास्थ्य: कपाललाई लामो, बाक्लो र नरम बनाउन मद्दत गर्छ।
दम र श्वासप्रश्वास: पुरानो खोकी र श्वास फेर्न गाह्रो हुने समस्यामा राहत दिन्छ।
घाउ निको पार्न: यसको पातको रस लगाउँदा घाउ छिटो निको हुन्छ।
मानसिक शान्ति: तनाव, छटपटी र अनिद्रा जस्ता समस्या कम गर्न मद्दत गर्छ।
पाचन प्रणाली: अपच र झाडापखाला जस्ता समस्यामा फाइदा पुर्याउँछ।
