Chativan (Alstonia scholaris), family Apocynaceae, is a medicinal tree. Benefits: treats fever, asthma, indigestion. Uses: bark, leaves. Method: decoction or powder taken orally.
छतिवन एक बहुउपयोगी सदावहार औषधि वृक्ष हो। यसको पातहरू एकै ठाउँबाट सातवटा निस्कने हुनाले यसलाई संस्कृतमा ‘सप्तपर्णी’ भनिन्छ। आयुर्वेदमा यसलाई एउटा शक्तिशाली जडीबुटीको रूपमा लिइन्छ, जसको प्रयोग प्राचीन कालदेखि नै विभिन्न जटिल रोगहरूको उपचारमा हुँदै आएको छ। यो वृक्ष विशेषगरी यसको औषधीय बोक्रा र बास्नादार फूलका लागि परिचित छ।
छतिवन के हो?
छतिवन (Alstonia scholaris) एपोसाइनेसी (Apocynaceae) परिवार अन्तर्गत पर्ने एउटा ठूलो र अग्लो वृक्ष हो। यसलाई अङ्ग्रेजीमा ‘Devil Tree’ भनिन्छ। यसको काठ नरम हुने भएकाले पहिलेका दिनहरूमा विद्यालयमा लेख्ने ‘पाटी’ बनाउन प्रयोग गरिन्थ्यो, त्यसैले यसको वैज्ञानिक नाममा ‘scholaris’ शब्द जोडिएको हो।
छतिवनका प्रकार
मुख्य रूपमा प्रयोग गरिने छतिवनका दुई प्रजातिहरू छन्: १. Alstonia scholaris: यो सामान्यतया पाइने प्रजाति हो, जो १२ देखि १८ मिटर सम्म अग्लो हुन्छ। २. Alstonia spectabilis: यो प्रजाति करिब ४० मिटरसम्म अग्लो हुन्छ। यसको बोक्रा खैरो र चिल्लो हुन्छ तर भित्री भाग पहेँलो हुन्छ।
छतिवनको बाह्य रूप
उचाइ: यो रुख १२ देखि ४० मिटरसम्म अग्लो हुन सक्छ।
पात: यसका पातहरू हाँगाको टुप्पोमा गोलो घेरामा ४ देखि ७ वटा मिलेर बसेका हुन्छन्। पातहरू गाढा हरिया र चिल्ला हुन्छन्।
फूल: यसमा सेतो वा हल्का हरियो मिसिएको सेतो रङ्गका साना र बास्नादार फूलहरू फुल्छन्।
फल: यसको फल लामो, मसिनो र बेलनाकार झुप्पामा हुन्छ, जुन करिब ३० देखि ६० सेन्टिमिटरसम्म लामो हुन्छ।
विभिन्न भाषाहरूमा छतिवनको नाम
नेपाली: छतिवन
संस्कृत: सप्तपर्ण, विशालत्वक्, शारद, छत्रपर्ण
हिन्दी: सतौना, छतिवन, सतिवन
अङ्ग्रेजी: Devil Tree, Dita Bark, Indian Pulai
बङ्गाली: छातिम
तामिल: ऐलीलाप्पलाई
छतिवनका फाइदाहरू
पाचन प्रणालीमा सुधार: यसले भोक जगाउन र पाचन शक्ति बढाउन मद्दत गर्छ।
ज्वरो नियन्त्रण: पुरानो ज्वरो र औलो (Malaria) जस्ता समस्यामा यो निकै प्रभावकारी छ।
छालाको रोग: कुष्ठरोग र अन्य चिलाउने समस्याहरूमा यसको प्रयोग गरिन्छ।
श्वासप्रश्वासमा राहत: दम र खोकीको समस्या कम गर्न यसले सहयोग गर्छ।
घाउ निको पार्ने: यसमा भएको एन्टिसेप्टिक गुणले पुराना र नराम्रा घाउहरू निको पार्न मद्दत गर्छ।
जोर्नी दुख्ने समस्या: शरीर सुन्निने र जोर्नी दुख्ने समस्यामा यसको लेप प्रभावकारी हुन्छ।
