परिचय (Introduction of Hot Flushes)
‘हट फ्लसेज’ शरीरमा अचानक महसुस हुने अत्यधिक गर्मीको अवस्था हो। यो विशेषगरी महिलाहरूमा रजोनिवृत्ति (Menopause) अर्थात्
महिनावारी रोकिएपछि देखिने एक प्रमुख समस्या हो। यस अवस्थामा शरीरको माथिल्लो भाग, विशेषगरी अनुहार र घाँटीमा अचानक तातो
राप आएको महसुस हुन्छ र अनुहार रातो देखिन सक्छ। यो समस्या शरीरमा ‘एस्ट्रोजन’ नामक हर्मोनको कमी र इन्डोक्राइन प्रणालीमा
आउने असन्तुलनका कारण पैदा हुन्छ। कहिलेकाहीँ यो समस्या पुरुषहरूमा पनि देखिन सक्छ।
लक्षण (Symptoms of Hot Flushes)
हट फ्लसेजको पहिचान निम्न लक्षणहरूबाट गर्न सकिन्छ:
- परिचय (Introduction of Hot Flushes)
- लक्षण (Symptoms of Hot Flushes)
- कारण (Causes of Hot Flushes)
- घरेलु उपचार (Home Remedies for Hot Flushes)
- थप अन्य उपाय (Extra Solution for Hot Flushes)
- खानपान तरिका (Dietary guidelines for Hot Flushes)
- गर्न नहुने कार्यहरु (Things to avoid in Hot Flushes)
- साबधानी (Precautions in Hot Flushes)
- निष्कर्ष (Conclusion)
शरीरको माथिल्लो भाग (अनुहार, घाँटी, छाती) मा अचानक कडा गर्मी महसुस हुनु।
अनुहार र छातीको छाला रातो हुनु (Flushing)।
अत्यधिक पसिना आउनु, विशेषगरी रातीको समयमा।
मुटुको धडकन सामान्यभन्दा तीव्र हुनु।
औंलाहरूमा झनझनाहट महसुस हुनु।
गर्मी महसुस भएलगत्तै शरीरमा चिसो लाग्नु वा काँप्नु।
कारण (Causes of Hot Flushes)
हर्मोनको उतारचढाव नै यसको मुख्य कारण हो, तर अन्य विभिन्न तत्वहरूले यसलाई बढावा दिन्छन्:
हर्मोन असन्तुलन: महिलामा एस्ट्रोजन र पुरुषमा टेस्टोस्टेरोन हर्मोनको स्तर घट्नु।
अस्वस्थ खानपान: धेरै मसालेदार खाना, रक्सी र क्याफिन (चिया-कफी) को सेवन।
धुम्रपान: सुर्तीजन्य पदार्थको सेवनले हर्मोन प्रणालीमा असर गर्छ।
तनाव: अत्यधिक मानसिक चिन्ता र तनावले शरीरको तापक्रम नियन्त्रण गर्ने क्षमतामा असर पुर्याउँछ।
रोग र औषधि: थाइराइडको समस्या (Hyperthyroidism), केमोथेरापी वा एन्टिबायोटिक औषधिको अत्यधिक प्रयोग।
वातावरण: धेरै कसिलो लुगा लगाउनु वा गर्मी वातावरणमा बस्नु।
घरेलु उपचार (Home Remedies for Hot Flushes)
घरमै उपलब्ध सामग्रीहरूको प्रयोग गरेर यस समस्यालाई कम गर्न सकिन्छ:
स्याउको भिनेगर (Apple Cider Vinegar): एक गिलास पानीमा एक चम्चा स्याउको भिनेगर मिसाएर दिनको दुई पटक पिउनाले शरीरको जलन
कम गर्न र तनाव घटाउन मद्दत गर्छ। यसमा सुन्निने समस्या कम गर्ने (Anti-inflammatory) गुण हुन्छ।
पुदिनाको तेल (Peppermint Oil): पुदिनामा शितलता प्रदान गर्ने गुण हुन्छ। रुमालमा २-३ थोपा पुदिनाको तेल राखेर सुँघ्नाले
शरीरको तापक्रम घट्छ र मन शान्त हुन्छ।
अदुवा (Ginger): अदुवालाई पानीमा उमालेर थोरै मह मिसाई पिउनाले हर्मोनलाई सन्तुलित बनाउन र मानसिक तनाव कम गर्न सहयोग
पुग्छ।
नरिवलको तेल (Coconut Oil): हप्तामा दुई-तीन पटक सुत्नुअघि शरीरमा नरिवलको तेलले मालिस गर्नाले छालाको तापक्रम घट्छ र तनाव
कम हुन्छ।
एलोभेरा (Aloe Vera): आधा कप एलोभेराको रस दैनिक सेवन गर्दा शरीरका हर्मोनहरू सन्तुलित हुन्छन् र भित्री गर्मी कम हुन्छ।
ग्रीन टी (Green Tea): यसमा पाइने एन्टि-अक्सिडेन्टले शरीरलाई सितल राख्न र हट फ्लसेजको असर कम गर्न मद्दत गर्छ।
थप अन्य उपाय (Extra Solution for Hot Flushes)
योग र प्राणायाम: शलभासन, सर्वाङ्गासन र पवनमुक्तासन जस्ता योगले शरीरको तापक्रम नियन्त्रणमा राख्छन्। गहिरो श्वास लिने
अभ्यास (Deep Breathing) ले स्नायु प्रणालीलाई शान्त पार्छ।
ध्यान (Meditation): दैनिक ध्यान गर्नाले मानसिक तनाव र उच्च रक्तचाप नियन्त्रण हुन्छ, जसले शरीरको आन्तरिक तापक्रमलाई
सन्तुलनमा राख्छ।
ब्ल्याक कोहोश (Black Cohosh): यो एक प्रकारको जडीबुटी हो जुन हर्मोन सन्तुलनका लागि विदेशतिर धेरै प्रयोग गरिन्छ।
चिकित्सकको सल्लाहमा यसको क्याप्सुल वा चिया प्रयोग गर्न सकिन्छ।
खानपान तरिका (Dietary guidelines for Hot Flushes)
सोयाबीनको प्रयोग: सोयाबीनमा ‘फाइटोएस्ट्रोजेन’ हुन्छ, जसले शरीरमा एस्ट्रोजन हर्मोन जस्तै काम गरी कमीलाई पुरा गर्न मद्दत
गर्छ।
भिटामिन-ई: भिटामिन-ई युक्त खानेकुराहरू (जस्तै बदाम, सूर्यमुखीको बीउ) सेवन गर्नुहोस्। यसले हट फ्लसेजको तीव्रता घटाउँछ।
प्रशस्त पानी: शरीरलाई हाइड्रेटेड राख्न दैनिक कम्तीमा ३-४ लिटर पानी पिउनुहोस्।
फलफूल र तरकारी: ताजा फलफूल र हरियो सागपातको मात्रा बढाउनुहोस्।
गर्न नहुने कार्यहरु (Things to avoid in Hot Flushes)
मसालेदार खाना: खुर्सानी र धेरै मसला हालिएको खानाले शरीरको मेटाबोलिजम बढाउँछ, जसले झन् बढी गर्मी महसुस गराउँछ।
धुम्रपान र रक्सी: यी चिजहरूले शरीरको तापक्रम बढाउनुका साथै हर्मोनको समस्यालाई थप जटिल बनाउँछन्।
कसिलो लुगा: सिन्थेटिक वा धेरै कसिलो लुगा नलगाउनुहोस्। यसले हावा ओहोरदोहोर हुन दिँदैन र शरीर झन् तातो हुन्छ।
तनाव: धेरै चिन्ता लिने वा रिसाउने बानीले यो समस्यालाई झन् बल्झाउँछ।
साबधानी (Precautions in Hot Flushes)
कोठाको तापक्रम: आफू बस्ने कोठालाई सधैं हावादार र चिसो राख्ने प्रयास गर्नुहोस्।
सुतीको कपडा: सधैं खुकुलो र सुती (Cotton) को लुगा लगाउनुहोस् ताकि पसिना सजिलै सुकोस्।
नियमित जाँच: यदि हट फ्लसेजका साथमा धेरै कमजोरी वा अन्य स्वास्थ्य समस्या देखिएमा हर्मोन परीक्षण गराउनुहोस्।
निष्कर्ष (Conclusion)
हट फ्लसेज कुनै खतरनाक रोग नभएर शरीरमा हुने हर्मोन परिवर्तनको एक प्राकृतिक प्रक्रिया हो। यद्यपि, यसले दैनिक जीवनमा
असहजता पैदा गर्न सक्छ। सही खानपान, सक्रिय जीवनशैली, योग र माथि उल्लेखित घरेलु उपचारहरू अपनाएर यसलाई सजिलै व्यवस्थापन
गर्न सकिन्छ। यदि यी उपायहरूले पनि राहत नमिलेमा वा समस्या झन् बढ्दै गएमा तुरुन्त विशेषज्ञ डाक्टरसँग परामर्श लिनु
बुद्धिमानी हुन्छ।
