परिचय (Introduction of Champa Flower) प्रकृतिमा पाइने अनेकौँ पुष्पहरूमध्ये चम्पा एक अत्यन्तै सुगन्धित र मनमोहक फूल हो। यसको वैज्ञानिक नाम ‘मिसेलुया चम्पाका’ (Michelia champaca) हो। यो फूल सेतो, पहेँलो र सुनौलो रङ्गको हुने गर्दछ। विशेषगरी दक्षिण एसियाली मुलुकहरूमा पाइने यो वनस्पति केवल धार्मिक पूजाआजामा मात्र सीमित नभई आयुर्वेदमा एक महत्त्वपूर्ण औषधिको रूपमा पनि चिनिन्छ। यसको […]
Teak (Tectona grandis) yields strong, durable timber for furniture, boats and buildings, while its leaves and bark are used in traditional medicine. सागौन / सागोन, जसलाई नेपालीमा प्राय: सखुवा वा टिक को रूपमा पनि चिन्न सकिन्छ (यद्यपि यो सालभन्दा फरक प्रजाति हो), विश्वकै बहुमूल्य काठ दिने रूखहरूमध्ये एक हो। यसको काठ बलियो, टिकाउ र किरा […]
Sinduriya (Bixa orellana), known as Sita ko Sindurphul, provides natural annatto dye used in food and cosmetics; its leaves support digestion, skin care, and healing. सिन्दुरिया /सीताको सिन्दुरफूल एक बहुउपयोगी प्राकृतिक वनस्पति हो, जसलाई विशेष गरी यसको बीउबाट प्राप्त हुने प्राकृतिक रङका लागि चिनिन्छ। यसको फलको बाहिरी भागमा सिन्दुर जस्तै रातो रङ हुने भएकाले यसलाई […]
Pahelo Asuro (Saireyek, Barleria prionitis Linn.) is a medicinal plant known for its healing, anti-inflammatory, and traditional therapeutic uses. नेपाली आयुर्वेद र प्राकृतिक चिकित्सामा पहेँलो असुरो (Barleria prionitis) एक अत्यन्तै महत्वपूर्ण औषधीय वनस्पतिको रूपमा चिनिन्छ। यसलाई संस्कृतमा ‘सैरेयक’ वा ‘कुरण्टक’ र हिन्दीमा ‘कटसरैया’ भनिन्छ। यो वनस्पति विशेषगरी यसको काँडेदार काण्ड र आकर्षक पहेँलो फूलका लागि […]
तपाईंले ज्वानो (अजवाइन) को उपयोगबारे सुन्नुभए कै छ, किनभने यो लगभग हरेक नेपाली घरमा मसला र औषधिको रूपमा प्रयोग हुने गर्छ। धेरैले यसलाई केवल खाना पकाउँदा मसलाको रूपमा मात्र प्रयोग गर्छन्, तर यसका धेरै औषधीय गुणहरू पनि छन्। ज्वानोले केवल खाना स्वादिष्ट बनाउने मात्रा नभै यसले धेरै रोगहरूको उपचार पनि गर्छ। ज्वानो के हो? ज्वानो […]
लज्जावति नामले नै यसको विशेषता बुझिन्छ। यसलाई छुनासाथ यो सजिलै ओइलाएको जस्तो हुन्छ, मानौं लजाएजस्तो गर्छ। यसरी कुनै पनि वस्तुको स्पर्शले यसको पातहरू खुम्चियर बन्द हुन्छ । यो बुहारी झारको बिरुवा आयुर्वेदमा धेरै औषधीय गुणले भरिपूर्ण मानिन्छ। यसको विभिन्न स्वास्थ्य लाभहरू छन्, जसको बारेमा हामी विस्तारसँग जानौं। लज्जावति (बुहारी झार) के हो? लज्जावतिको विशेषता यो […]
कमलको फूल (Kamal ko phool) हिलोमा फुल्ने भयपनी धेरै सुन्दर हुन्छ। तपाईंले कमलको फूल अवश्य देख्नु भएको होला किनभने कमलको फूल प्रायः पूजा-पाठमा प्रयोग गरिन्छ। के तपाईंलाई थाहा छ कि कमलको फूल एक उत्तम औषधि पनि हो र यसले धेरै रोगहरूको उपचारमा मद्दत गर्दछ? कमलको फूलले अत्यधिक प्यास लाग्ने समस्या, जलन, पिशाब सम्बन्धी रोग, कफज […]
कूठ (Saussurea lappa) एक औषधीय बोट हो जुन मुख्यतया हिमालयी क्षेत्रहरूमा पाइन्छ। यसको वैज्ञानिक नाम Saussurea costus वा Saussurea lappa हो। यसको जरालाई आयुर्वेद, चिनियाँ चिकित्सा, र पारम्परिक उपचार पद्धतिहरूमा धेरै पुरानो समयदेखि प्रयोग गरिएको छ। कूठलाई संस्कृतमा “कुष्ठ” भनिन्छ, जसको अर्थ “त्वचा रोग नाश गर्ने” हो। यसमा एन्टी-इन्फ्लामेटरी, एन्टी-ब्याक्टेरियल, एन्टी-फंगल, र एन्टी-अल्सर जस्ता औषधीय […]
अविपत्तिकर चूर्ण (Avipattikara Churna) संस्कृत श्लोकत्रिकटु त्रिफला मुस्तं विडं चैव विडंगकम् । एला पत्रं च चूर्णानि समभागानि कारयेत् ॥ सर्वमेकीकृतं यावत् लवंगं तत्समं भवेत् । सर्वचूर्ण द्विगुणितं त्रिवृच्चूर्ण प्रदापयेत् ॥ भोजनादौ तथा मध्ये खादेन्माषाष्टकं शुभम् । सर्वमेकीकृतं यावत् तावत् शर्करयाऽन्वितम् ॥ अम्लपित्तं निहन्त्याशु विबन्धं मलमूत्रयोः । अग्निमान्यभवान् रोगान् नाशयेदविकल्पतः ॥ प्रमेहान् विंशतिं चैव सर्व दुर्नाम […]
अर्जुन चूर्ण (Arjuna Churna) संस्कृत श्लोकककुभोऽर्जुननामाख्यो नदीसर्जश्व कीर्त्तितः । इन्द्रदुवीरवृक्षश्च वीरश्च धवलः स्मृतः ॥२६॥ ककुभः शीतलो हृद्यः क्षतक्षयविषास्त्रजित् । मेदोमेहवणान् हन्ति तवरः कफपित्तहृत् ॥२७॥ भावप्रकाशनिघण्टु (वटादिवर्ग २६.२७९) अर्जुन चूर्ण निर्माणका लागि आवश्यक सामग्री: घटक नाम वैज्ञानिक नाम उपयोगी भाग प्रतिशत (%) अर्जुन Terminalia arjuna त्वक् 100 अर्जुन चूर्ण निर्माण विधि: अर्जुन चूर्ण उपयोग र मात्रा: […]
