पहेँलो असुरो (pahelo asuro) Saireyek Piyabasa (सैरेयक) Barleria prionitis Linn. Benefits, uses and Important

Pahelo Asuro (Saireyek, Barleria prionitis Linn.) is a medicinal plant known for its healing, anti-inflammatory, and traditional therapeutic uses.

नेपाली आयुर्वेद र प्राकृतिक चिकित्सामा पहेँलो असुरो (Barleria prionitis) एक अत्यन्तै महत्वपूर्ण औषधीय वनस्पतिको रूपमा चिनिन्छ। यसलाई संस्कृतमा ‘सैरेयक’ वा ‘कुरण्टक’ र हिन्दीमा ‘कटसरैया’ भनिन्छ। यो वनस्पति विशेषगरी यसको काँडेदार काण्ड र आकर्षक पहेँलो फूलका लागि परिचित छ।

पहेँलो असुरो नेपाल र भारतका उष्ण तथा उपोष्ण क्षेत्रहरूमा पाइने एक बहुवर्षीय झाडी हो। यसको प्रयोग प्राचीन कालदेखि नै विभिन्न रोगहरूको उपचारमा हुँदै आएको छ। विशेषगरी दाँतको दुखाइ, श्वासप्रश्वासका समस्या र सुन्निने समस्या (इन्फ्ल्यामेस) कम गर्न यसको प्रयोग गरिन्छ। यो वनस्पति ‘ऐकेन्थेसी’ (Acanthaceae) परिवार अन्तर्गत पर्दछ।

पहेँलो असुरो के हो?

पहेँलो असुरो एउटा औषधीय गुणले भरिएको बहुशाखित झाडी हो। यो सामान्यतया ६० देखि १५० सेन्टिमिटरसम्म अग्लो हुन्छ। यसको काण्ड चतुष्कोणीय र सेतो रङ्गको हुन्छ। यसको सबैभन्दा ठूलो विशेषता भनेको यसको काँडा र पहेँलो रङ्गको फूल हो, जसका कारण यसलाई ‘पहेँलो असुरो’ भनिएको हो। यो बिरुवा कफ र वात दोषलाई सन्तुलनमा राख्न अत्यन्त प्रभावकारी मानिन्छ।

पहेँलो असुरोका प्रकार

फूलको रङ्गको आधारमा आयुर्वेदमा यसका मुख्य चार प्रकारहरू वर्णन गरिएको छ:

• पहेँलो फूल (पहेँलो असुरो): जसलाई कुरण्टक वा पीत-सैरेयक भनिन्छ (Barleria prionitis)।
• सेतो फूल: जसलाई सहचर वा श्वेत-सैरेयक भनिन्छ (Barleria dichotoma)।
• रातो फूल: जसलाई कुरबक वा रक्त-सैरेयक भनिन्छ (Barleria cristata)।
• नीलो फूल: जसलाई दासी वा नील-सैरेयक भनिन्छ (Barleria strigosa)।

चिकित्सा शास्त्रमा पहेँलो फूल भएको असुरो सबैभन्दा बढी प्रयोगमा आउँछ।

पहेँलो असुरोको बाह्य रूप

यो बिरुवा देख्दा काँडेदार झाडी जस्तो देखिन्छ। यसका पातहरू अण्डाकार र चिल्ला हुन्छन्। काण्डको हरेक गाँठोमा कडा र तिखा काँडाहरू हुन्छन्। यसको फूलको रङ्ग सुन्तला-पहेँलो वा हल्का पहेँलो हुन्छ। यसको बोक्रा खरानी रङ्गको र नरम हुन्छ।

विभिन्न भाषाहरूमा नाम

पहेँलो असुरोका फाइदाहरू

• दाँतको दुखाइमा राहत: यसको प्रयोगले दाँत र गिजाका समस्याहरू निको पार्छ।
• कफ र श्वासप्रश्वास: सुक्खा खोकी र कफ जम्ने समस्यामा यो उपयोगी छ।
• सुन्निने समस्या (इन्फ्ल्यामेस): शरीरका विभिन्न भागमा हुने सुन्निने समस्या र दुखाइ कम गर्छ।
• पिशाब सम्बन्धी रोग: यसले पिशाब खुलाउन र पिशाब नलीको संक्रमण कम गर्न मद्दत गर्छ।
• जोर्नी दुख्ने समस्या (गठिया): वात रोग र जोर्नीको दुखाइमा यसको तेल वा लेप प्रभावकारी हुन्छ।
• रगत बग्ने समस्या: गिजा वा घाउबाट रगत बग्ने अवस्थामा यसले औषधिको काम गर्छ।

पहेँलो असुरोका प्रयोग (विस्तृत व्याख्या)