Sinduriya (Bixa orellana), known as Sita ko Sindurphul, provides natural annatto dye used in food and cosmetics; its leaves support digestion, skin care, and healing.
सिन्दुरिया /सीताको सिन्दुरफूल एक बहुउपयोगी प्राकृतिक वनस्पति हो, जसलाई विशेष गरी यसको बीउबाट प्राप्त हुने प्राकृतिक रङका लागि चिनिन्छ। यसको फलको बाहिरी भागमा सिन्दुर जस्तै रातो रङ हुने भएकाले यसलाई सिन्दुरिया वा सीताको सिन्दुरफूल भनिएको हो। यो वनस्पति औषधीय गुणले भरिपूर्ण हुनुका साथै खाद्य उद्योगमा प्राकृतिक रङको रूपमा समेत लोकप्रिय छ।
सिन्दुरिया के हो?
यो एक सदाबहार सानो रुख वा ठूलो झाडी वर्गको वनस्पति हो। यसको वैज्ञानिक नाम बिक्सा ओरलेना (Bixa orellana) हो। यसलाई अंग्रेजीमा ‘लिपिस्टिक ट्री’ पनि भनिन्छ किनभने यसको फलभित्रको रङ ओठमा लगाउने लिपिस्टिक जस्तै गाढा रातो हुन्छ।
सिन्दुरियाका प्रकार
मुख्यतया यसको रङ र फूलको आधारमा केही भिन्नता देखिए तापनि आयुर्वेदिक र वानस्पतिक दृष्टिकोणले यो एकै प्रजातिको रूपमा परिचित छ। यसका फलहरू कतिपय प्रजातिमा हरियो र कतिपयमा गाढा रातो वा कलेजी रङका हुन्छन्।
सिन्दुरियाको बाह्य रूप
यो वनस्पति २ देखि ६ मिटर सम्म अग्लो हुन्छ। यसका पातहरू चौडा र हरिया हुन्छन्। फूलहरू सेतो वा गुलाबी रङका र बास्नादार हुन्छन्। यसको फल झुप्पामा फल्छ, जो बाहिरबाट भुत्ला जस्तो काँडाले ढाकिएको हुन्छ। फल पाकेपछि रातो-खैरो रङको देखिन्छ र यस भित्र धेरै साना बीउहरू हुन्छन् जसमा रातो लेदो (मज्जा) टाँसिएको हुन्छ।
विभिन्न भाषाहरूमा सिन्दुरिया नाम
नेपाली: सीताको सिन्दुरफूल
संस्कृत: सिन्दुरी, रक्तबीजा, सुकोमला
हिन्दी: सिन्दुरिया, लटकन, सदा सुहागन
अंग्रेजी: Annatto (अन्नाटो), Lipstick Tree
बंगाली: वटकन, लटकन
मराठी: केसरी, शेन्द्रा
सिन्दुरियाका फाइदाहरू
कलेजोको सुरक्षा: यसले कलेजो सम्बन्धी समस्या (यकृत विकार) मा राहत दिन्छ।
पाचन सुधार: यसले अपच र झाडापखालालाई नियन्त्रण गर्न मद्दत गर्छ।
एन्टी-अक्सिडेन्ट: शरीरमा हुने जलन र सुन्निने समस्या (इन्फ्ल्यामेसन) कम गर्छ।
ज्वरो नियन्त्रण: यसको सेवनले शरीरको तापक्रम घटाउन मद्दत गर्छ।
घाउ निको पार्ने: छालाको घाउ वा जलनमा यसको प्रयोग लाभदायक हुन्छ।
सिन्दुरियाका प्रयोग (विस्तृत व्याख्या)
