परिचय (Introduction of Mouth Ulcers)
मुखको घाउ एउटा निकै सामान्य तर अत्यन्तै कष्टदायक समस्या हो, जसलाई आयुर्वेदमा ‘मुखपाक’ भनिन्छ। यो घाउ विशेष गरी गालाको
भित्री भाग, जिब्रो, ओठको भित्री पत्र र गिजामा देखिने गर्दछ। यी घाउहरू साना, सेता वा राता रङ्गका हुन्छन्। यद्यपि यो
कुनै ठूलो रोग होइन, तर यसले गर्दा बोल्न, खान र थुक निल्न समेत निकै गाह्रो बनाउँछ। समयमै यसको हेरचाह र उपचार गरिएन भने
कहिलेकाहीँ यसले जटिल रूप पनि लिन सक्छ।
मुखको घाउ मुख्यतया दुई प्रकारका हुन्छन्:
- परिचय (Introduction of Mouth Ulcers)
- लक्षण (Symptoms of Mouth Ulcers)
- कारण (Causes of Mouth Ulcers)
- घरेलु उपचार (Home Remedies for Mouth Ulcers)
- थप अन्य उपाय (Extra Solution for Mouth Ulcers)
- खानपान तरिका (Dietary Guidelines for Mouth Ulcers)
- गर्न नहुने कार्यहरु (Things to Avoid in Mouth Ulcers)
- साबधानी (Precautions in Mouth Ulcers)
- निष्कर्स (Conclusion)
१. एप्थस अल्सर (Aphthous Ulcers): यो पेटको खराबी वा खानपानमा असन्तुलनले हुन्छ र यो सर्दैन।
२. ज्वरोका फोका (Fever Blisters): यो हर्पिज सिम्प्लेक्स भाइरसका कारण ओठको वरिपरि देखिन्छ।
लक्षण (Symptoms of Mouth Ulcers)
मुखमा घाउ हुँदा निम्नलिखित लक्षणहरू देखिन सक्छन्:
मुख भित्र साना गोलाकार वा अण्डाकार सेता, पहेंला वा राता घाउहरू देखिनु।
केही खाँदा वा पिउँदा घाउ भएको ठाउँमा कडा जलन हुनु।
घाउ वरिपरि सुन्निने समस्या (Inflammation) हुनु।
अत्यधिक पीडाका कारण बोल्न कठिनाइ हुनु।
मुखबाट बढी र्याल निस्कनु र कहिलेकाहीँ रगत बग्ने (Bleeding) समस्या हुनु।
गम्भीर अवस्थामा ज्वरो आउनु वा थकाई लाग्नु।
कारण (Causes of Mouth Ulcers)
मुखमा घाउ हुनुका विभिन्न कारणहरू हुन सक्छन्:
पेटको समस्या: लामो समयसम्म कब्जियत वा अपच (Indigestion) हुनु।
पोषणको कमी: शरीरमा भिटामिन बी-१२, जिंक, फोलिक एसिड र फलाम (Iron) को कमी हुनु।
शारीरिक चोट: दाँत माझ्दा ब्रसले लाग्नु, झुक्किएर गाला टोकिनु वा तातो खानेकुराले पोल्नु।
मानसिक तनाव: धेरै चिन्ता वा तनाव लिँदा पनि मुखमा घाउ निस्कन सक्छ।
हर्मोनमा परिवर्तन: महिलाहरूमा महिनावारीको समयमा हुने हर्मोनल परिवर्तनले गर्दा।
रसायनयुक्त वस्तु: सोडियम लरेल सल्फेट भएको मन्जन (Toothpaste) वा माउथवासको प्रयोग।
रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता: शरीरको इम्युनिटी पावर कमजोर हुनु।
अन्य रोगहरू: क्रोन रोग, सिलिएक रोग जस्ता आन्द्रा सम्बन्धी समस्याहरू।
घरेलु उपचार (Home Remedies for Mouth Ulcers)
मुखको घाउ निको पार्न घरमै उपलब्ध सामग्रीहरू निकै प्रभावकारी हुन्छन्:
तुलसीको पात: तुलसीमा एन्टि-ब्याक्टेरियल गुण हुन्छ। दिनमा २-३ पटक तुलसीका ४-५ वटा पात (Leaves) चपाउनाले घाउ चाँडै निको
हुन्छ।
मह र जेठीमध: महमा जेठीमध (Mulethi) को धुलो मिसाएर लेप बनाई घाउमा लगाउनाले जलन कम हुन्छ।
कत्थाको प्रयोग: पानमा प्रयोग गरिने कत्था, जेठीमध र महको मिश्रण घाउमा लगाउँदा निकै फाइदा पुग्छ।
अम्बाको पात: अम्बाको कलिलो पातमा थोरै कत्था राखेर चपाउनाले पनि मुखको घाउमा राहत मिल्छ।
नरिवलको तेल: घाउ भएको ठाउँमा शुद्ध नरिवलको तेल लगाउनाले दुखाइ र जलन कम हुन्छ।
बेसार र ग्लिसरिन: थोरै बेसारमा ग्लिसरिन मिसाएर घाउमा लगाउने र २० मिनेटपछि कुल्ला गर्ने।
थप अन्य उपाय (Extra Solution for Mouth Ulcers)
नुन पानीले कुल्ला: मनतातो पानीमा थोरै नुन मिसाएर दिनमा ३-४ पटक कुल्ला गर्दा कीटाणुहरू मर्छन् र घाउ सुक्न मद्दत पग्छ।
धनियाँको पानी: एक कप पानीमा एक चम्चा धनियाँको दाना उमाल्ने र पानी चिसो भएपछि त्यसले कुल्ला गर्ने।
बरफको प्रयोग: घाउ भएको ठाउँमा बरफको टुक्राले बिस्तारै सेक्नाले दुखाइ र सुन्निएको कम हुन्छ।
काँडा र बोक्राको प्रयोग: जामुन वा बरको बोक्रा (Bark) उमालेर बनाइएको काढाले कुल्ला गर्दा मुखको स्वास्थ्य सुधारिन्छ।
खानपान तरिका (Dietary Guidelines for Mouth Ulcers)
घाउ भएको बेला खानपानमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ:
नरम र चिसो खानेकुरा: दही, मोही, र दूध जस्ता शीतल खानेकुराहरू खानुहोस्।
भिटामिन सी युक्त फल: अमला, सुन्तला जस्ता भिटामिन सी भएका फलफूलको सेवन बढाउनुहोस्।
प्रशस्त पानी: दिनमा कम्तीमा ७-८ गिलास पानी पिउनुहोस् जसले शरीरको तापक्रम सन्तुलनमा राख्छ।
हरियो सागसब्जी: फाइबरयुक्त र सजिलै पच्ने हरियो सागपात खानुहोस् ताकि अपच को समस्या नहोस्।
काँचो प्याज: खानासँगै सलादको रूपमा काँचो प्याज खाँदा पनि राहत मिल्छ।
गर्न नहुने कार्यहरु (Things to Avoid in Mouth Ulcers)
अत्यधिक पिरो, चिल्लो र मसलेदार खानेकुरा नखानुहोस्।
तातो चिया, कफी वा धेरै तातो सुप नपिउनुहोस्।
सुर्तीजन्य पदार्थ, रक्सी र चुरोटको सेवन पूर्ण रूपमा बन्द गर्नुहोस्।
अमिलो अचार वा धेरै नुनिलो खानेकुरा नखानुहोस्।
कडा ब्रसले दाँत नमाझ्नुहोस्, जसले गर्दा घाउ थप बल्झिन सक्छ।
साबधानी (Precautions in Mouth Ulcers)
मुखको सरसफाइमा सधैँ ध्यान दिनुहोस्।
खाना खाइसकेपछि सधैँ मुख राम्ररी कुल्ला गर्ने बानी बसाल्नुहोस्।
यदि तपाइँलाई बारम्बार मुखको घाउ हुन्छ भने नियमित रूपमा दाँत परीक्षण गराउनुहोस्।
मानसिक तनाव कम गर्न योग वा ध्यान गर्नुहोस्।
पेट सफा राख्नुहोस्; यदि झाडापखाला (Diarrhea) वा कब्जियत भएमा तुरुन्त उपचार गर्नुहोस्।
निष्कर्स (Conclusion)
मुखको घाउ एउटा सामान्य समस्या भए तापनि यसले हाम्रो दैनिक जीवनमा निकै असुविधा पुर्याउँछ। उचित खानपान, सरसफाइ र घरेलु
उपचारको माध्यमबाट यसलाई १-२ हप्ताभित्रै निको पार्न सकिन्छ। तर, यदि घाउ दुई हप्ताभन्दा बढी समयसम्म निको भएन, बारम्बार
दोहोरिइरह्यो, वा घाउबाट धेरै रगत बग्न थाल्यो भने यसलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन। यस्तो अवस्थामा यो कुनै गम्भीर रोग वा
क्यान्सरको लक्षण पनि हुन सक्छ, त्यसैले तुरुन्तै विशेषज्ञ चिकित्सकसँग सल्लाह लिनु बुद्धिमानी हुन्छ।
