रक्तअल्पता (Anemia)

परिचय (Introduction of Anemia)

रगतमा रातो रक्तकोष (Red Blood Cells) वा हेमोग्लोबिनको कमी हुनुलाई रक्तअल्पता (Anemia) भनिन्छ। हेमोग्लोबिन एउटा यस्तो
प्रोटिन हो, जसले शरीरका विभिन्न अंगहरूमा अक्सिजन पुर्‍याउने काम गर्छ। जब शरीरमा यसको मात्रा घट्छ, अंगहरूले पर्याप्त
अक्सिजन पाउँदैनन्, जसका कारण मानिसले कमजोरी र थकाई महसुस गर्छ। सामान्यतया, पुरुषमा १३.५ ग्राम र महिलामा १२ ग्रामभन्दा
कम हेमोग्लोबिन भएमा त्यसलाई रक्तअल्पता भएको मानिन्छ। नेपाल जस्तो देशमा खानपानको असन्तुलन र चेतनाको कमीले गर्दा धेरै
महिला र बालबालिकाहरू यस समस्याबाट पीडित छन्।

लक्षण (Symptoms of Anemia)

रक्तअल्पता हुँदा शरीरमा निम्न लिखित लक्षणहरू देखा पर्न सक्छन्:

सामान्य काम गर्दा पनि छिट्टै थकाई लाग्ने।

सिँढी चढ्दा वा अलि छिटो हिँड्दा सास फुल्ने।

दिनभरि शरीर कमजोर भएको महसुस हुने।

आँखाको अगाडि अँध्यारो छाउने वा चक्कर लाग्ने।

छाती र टाउको दुख्ने समस्या।

हातगोडाका हत्केला र पैतालाहरू चिसो भइरहने।

आँखा, जिब्रो र नङहरू पहेलो देखिने।

अत्यधिक मात्रामा कपाल झर्ने समस्या।

एकाग्रतामा कमी आउने र निद्रा लागिरहने।

कारण (Causes of Anemia)

रक्तअल्पता हुनुका पछाडि धेरै कारणहरू हुन सक्छन्:

पोषणको कमी: भोजनमा फलाम (Iron), भिटामिन बी-१२, र फोलिक एसिडको कमी हुनु।

वंशानुगत: कतिपय अवस्थामा यो समस्या जन्मजात वा पुर्ख्यौली कारणले पनि हुन सक्छ।

रगत बग्ने (Bleeding) समस्या: शरीरको भित्री भागमा अल्सर, बवासीर (Piles), वा क्यान्सरका कारण बिस्तारै रगत बगिरहनु।

महिलाको विशेष अवस्था: महिनावारीको समयमा धेरै रगत बग्नु, गर्भावस्थामा पोषणको कमी हुनु वा पटक-पटक बच्चा जन्माउनु।

अस्वस्थ जीवनशैली: तौल घटाउनका लागि गरिने गलत प्रकारको डाइटिङ।

रोगहरू: मिर्गौलाको रोग वा हड्डीको मासी (Bone Marrow) सम्बन्धी समस्याका कारण रातो रक्तकोष उत्पादन नहुनु।

घरेलु उपचार (Home Remedies for Anemia)

हाम्रो भान्सामा उपलब्ध सामग्रीहरू प्रयोग गरेर पनि रक्तअल्पतालाई कम गर्न सकिन्छ:

अञ्जीर र मुनक्का: १० वटा मुनक्का र ५ वटा अञ्जीरलाई एक गिलास दूधमा उमालेर पिउनाले रगतको मात्रा तीव्र रूपमा बढ्छ।

पालुङ्गो (Spinach): पालुङ्गोमा प्रशस्त मात्रामा फलाम पाइन्छ। यसको साग वा झोल (Soup) बनाएर नियमित खानुहोस्।

चुकन्दर (Beetroot): यसलाई रगत बनाउने मेसिन पनि भनिन्छ। यसको जुस वा सलाद दैनिक रूपमा सेवन गर्दा हेमोग्लोबिन बढ्छ।

स्याउ र मह: स्याउको रसमा दुई चम्चा मह मिसाएर खानाले रगतको कमी टाढा हुन्छ।

मेथी: मेथीको दाना वा सागको सेवनले शरीरमा फलामको मात्रा बढाउन मद्दत गर्छ।

खजुर र बदाम: खजुर र बदामलाई दूधसँग खाँदा शरीरमा शक्ति आउनुका साथै रक्तकोषहरू निर्माण हुन मद्दत पुग्छ।

तुलसी: तुलसीको पातको नियमित सेवनले पनि रगत सफा गर्न र बढाउन सहयोग गर्छ।

थप अन्य उपाय (Extra Solution for Anemia)

फलामको भाँडो: तरकारी पकाउँदा फलामको कराही वा भाँडो प्रयोग गर्नुहोस्, यसले खानामा फलामको मात्रा प्राकृतिक रूपमा
थपिदिन्छ।

घिउकुमारी (Aloe Vera): बिहान खाली पेटमा २० मिली घिउकुमारीको जुस पिउनाले पाचन प्रणाली सुध्रिन्छ र रगत उत्पादनमा मद्दत
पुग्छ।

योग र व्यायाम: सूर्य नमस्कार, सर्वांगासन र शवासन जस्ता योग गर्नाले शरीरमा रक्तसञ्चार राम्रो हुन्छ।

घाम ताप्ने: बिहानको कलिलो घाममा बस्नाले शरीरलाई ऊर्जा मिल्छ।

खानपान तरिका (Dietary Guidelines for Anemia)

आहारमा हरियो सागसपात, गाजर, र सिमी जस्ता तरकारीहरू प्रशस्त समावेश गर्नुहोस्।

भिटामिन-सी भएका फलफूल (अमला, सुन्तला, कागती) खानुहोस्, किनकि भिटामिन-सीले मात्र शरीरमा फलाम सोस्न मद्दत गर्छ।

अंकुरित गेडागुडी र दालहरू नियमित खानुहोस्।

माछा र अण्डाको सेवनले पनि रगतको मात्रा बढाउन सहयोग पुर्‍याउँछ।

गर्न नहुने कार्यहरु (Things to Avoid in Anemia)

खाना खाने बित्तिकै चिया वा कफी नपिउनुहोस्, किनकि यसले फलाम सोस्ने प्रक्रियामा बाधा पुर्‍याउँछ।

अत्यधिक जंक फूड र प्रशोधित खानेकुराहरू नखानुहोस्।

धूम्रपान र मद्यपानबाट टाढै रहनुहोस्।

लामो समयसम्म भोको नबस्नुहोस् वा कडा डाइटिङ नगर्नुहोस्।

साबधानी (Precautions in Anemia)

यदि तपाईं गर्भवती हुनुहुन्छ भने चिकित्सकको सल्लाह बमोजिम आइरन र फोलिक एसिड चक्की अनिवार्य लिनुहोस्।

महिनावारीमा धेरै रगत बग्ने समस्या छ भने हेलचेक्र्याइँ नगर्नुहोस्।

दिसामा रगत देखिने वा पेटमा जुका परेको शंका लागेमा तुरुन्त उपचार गर्नुहोस्।

कुनै पनि औषधि वा घरेलु उपचार सुरु गर्नु अघि आफ्नो हेमोग्लोबिन स्तर जाँच गराउनुहोस्।

निष्कर्ष (Conclusion)

रक्तअल्पता एक गम्भीर तर उपचार गर्न सकिने समस्या हो। सही खानपान, स्वस्थ जीवनशैली र घरेलु उपचारको माध्यमबाट यसलाई सजिलै
समाधान गर्न सकिन्छ। विशेषगरी महिलाहरूले आफ्नो स्वास्थ्यमा ध्यान दिनु जरुरी छ। यदि घरेलु उपचार गर्दा पनि कमजोरी हट्दैन
वा लक्षणहरू झन् बढ्दै जान्छन् भने तुरुन्त चिकित्सकसँग परामर्श लिनु बुद्धिमानी हुन्छ।