परिचय (Introduction of Sciatica)
साइटिका कुनै एउटा रोग मात्र नभएर स्नायु प्रणाली (Nerve system) सँग सम्बन्धित एक गम्भीर दुखाइको अवस्था हो। हाम्रो
शरीरको कम्मरदेखि खुट्टाको औंलासम्म जाने सबैभन्दा लामो नसालाई साइटिक नर्भ (Sciatic nerve) भनिन्छ। जब यस नसामा कुनै
कारणले दबाब पर्छ वा सुन्निने समस्या (Inflammation) हुन्छ, तब कम्मरदेखि खुट्टाको तल्लो भागसम्म असह्य पीडा हुन्छ।
आयुर्वेदमा साइटिकालाई ‘गृध्रसी’ रोग भनिन्छ। खुट्टाको पीडाका कारण बिरामीको हिँड्ने शैली गिद्ध (Vulture) को जस्तै हुने
भएकाले यसलाई गृध्रसी भनिएको हो। यो मुख्यतया शरीरमा ‘वात’ दोष बढ्नाले र ‘कफ’ दोष दूषित हुनाले हुन्छ। यो समस्या अक्सर ५०
वर्षभन्दा माथिका व्यक्तिहरूमा बढी देखिन्छ, तर आजकल गलत जीवनशैलीका कारण युवाहरूमा पनि यो समस्या देखिन थालेको छ।
लक्षण (Symptoms of Sciatica)
साइटिकाको लक्षण सामान्यतया शरीरको एक भागमा मात्र देखिन्छ। यसका प्रमुख लक्षणहरू निम्न छन्:
- परिचय (Introduction of Sciatica)
- लक्षण (Symptoms of Sciatica)
- कारण (Causes of Sciatica)
- घरेलु उपचार (Home Remedies for Sciatica)
- थप अन्य उपाय (Extra Solution for Sciatica)
- खानपान तरिका (Dietary Guidelines for Sciatica)
- गर्न नहुने कार्यहरु (Things to avoid in Sciatica)
- साबधानी (Precautions in Sciatica)
- निष्कर्ष (Conclusion)
असह्य पीडा: कम्मरको तल्लो भाग (Hip joint) बाट सुरु भएर पिँडुला हुँदै खुट्टाको औंलासम्म बिजुली चम्केको जस्तै गरी
दुख्ने।
शून्यता (Numbness): दुखेको भागमा झमझमाउने वा लाटो भएको महसुस हुने।
कमजोरी: खुट्टाका मांसपेशीहरू कमजोर भएको महसुस हुने र हिँड्न गाह्रो हुने।
असहजता: धेरै बेर बस्दा, खोक्दा वा हाछ्युँ गर्दा दुखाइ झन् बढ्ने।
क्षीणता: रोग पुरानो हुँदै जाँदा खुट्टा सुक्दै जाने र मांसपेशीहरू खुम्चिने समस्या हुनसक्छ।
कारण (Causes of Sciatica)
साइटिका हुनुका विभिन्न कारणहरू हुन सक्छन्:
स्लिप डिस्क (Herniated Disc): मेरुदण्डको हड्डीका बीचमा हुने नरम कुसन (Disc) फाट्दा वा बाहिर निस्कँदा साइटिक नसामा दबाब
पर्छ।
हड्डीको खिइने समस्या: उमेर बढ्दै जाँदा मेरुदण्डको हड्डी खिइने र त्यहाँ अतिरिक्त हड्डी पलाउनाले नसा थिचिन सक्छ।
स्पाइनल स्टेनोसिस (Spinal Stenosis): मेरुदण्डभित्रको नली साँघुरो हुनाले नसामा दबाब पर्नु।
पिरिफोर्मिस सिन्ड्रोम (Piriformis Syndrome): कम्मरको मांसपेशी (Piriformis muscle) कडा भएर नसालाई थिच्नु।
मोटोपना र भारी वजन: अचानक भारी तौल उठाउँदा वा शरीरको वजन बढी हुँदा मेरुदण्डमा दबाब पर्नु।
गलत बसाइ: लामो समयसम्म एउटै ठाउँमा नराम्रो आसन (Posture) मा बस्नाले पनि यो समस्या निम्तिन्छ।
घरेलु उपचार (Home Remedies for Sciatica)
साइटिकाको प्रारम्भिक अवस्थामा घरेलु उपचार अत्यन्तै प्रभावकारी मानिन्छन्:
१. हरसिंगारको पात (Night Jasmine):
हरसिंगारका करिब २५० ग्राम पात सफा गरेर एक लिटर पानीमा उमाल्ने। पानी ७०० मिली जति बाँकी रहेपछि छानेर त्यसमा अलिकति केसर
मिसाउने। यसलाई दैनिक बिहान-बेलुका एक कप पिउनाले नसाको दुखाइमा निकै राहत मिल्छ।
२. सहिजन र अशोकको बोक्रा:
१०० ग्राम सहिजनको पात, १०० ग्राम अशोकको बोक्रा र २५ ग्राम ज्वानोलाई २ लिटर पानीमा उमाल्ने। १ लिटर बाँकी रहँदा छानेर
राख्ने र दैनिक ५०-५० ग्राम बिहान-बेलुका सेवन गर्ने।
३. मेथीको प्रयोग:
मेथीको दानामा दुखाइ कम गर्ने गुण हुन्छ। दैनिक एक चम्चा मेथीको दाना पानीसँग निल्ने वा मेथी र सुठोको धुलो मनतातो पानीसँग
खाँदा अपच हट्नुका साथै जोर्नी र नसाको दुखाइ कम हुन्छ।
४. बेसार दूध (Turmeric Milk):
बेसारमा इन्फ्ल्यामेसन (सुन्निने समस्या) कम गर्ने प्राकृतिक गुण हुन्छ। राति सुत्नुअघि एक गिलास तातो दूधमा बेसार मिसाएर
पिउनुहोस्।
५. लसुन र तोरीको तेल:
तोरीको तेलमा २-३ वटा लसुनका पोटी र तेजपात हालेर पकाउने। यो मनतातो तेलले दुखाइ भएको ठाउँमा हल्का मालिस गर्दा रगतको बहाव
राम्रो हुन्छ र दुखाइ कम हुन्छ।
थप अन्य उपाय (Extra Solution for Sciatica)
सेँधै नूनको स्नान: तातो पानीको टबमा दुई कप सेँधै नून हालेर २० मिनेटसम्म कम्मर र खुट्टा डुबाएर बस्नुहोस्। यसले
मांसपेशीलाई आराम दिन्छ।
तातो र चिसो सेकाइ: पालैपालो १५ मिनेट तातो र १५ मिनेट बरफले सेकाइ गर्दा सुन्निएको कम हुन्छ।
फिजियोथेरापी: विशेषज्ञको सल्लाहमा मेरुदण्डलाई लचिलो बनाउने व्यायामहरू गर्नुहोस्।
खानपान तरिका (Dietary Guidelines for Sciatica)
भिटामिन-बी युक्त खाना: दूध, दही र पनीर जस्ता डेरी उत्पादनहरू खानुहोस् जसले स्नायु प्रणालीलाई बलियो बनाउँछ।
ओमेगा-३ फ्याटी एसिड: आलसको बीउ, ओखर र बदाम सेवन गर्नुहोस्।
पोटासियम: केरा, च्याउ, आलु र हरियो सागपात खानुहोस् जसले नसा र मांसपेशीको समन्वयमा मद्दत गर्छ।
प्रशस्त पानी: शरीरलाई हाइड्रेटेड राख्दा डिस्कको स्वास्थ्य राम्रो रहन्छ।
गर्न नहुने कार्यहरु (Things to avoid in Sciatica)
भारी वजन नउठाउने: अचानक झुकेर भारी सामान उठाउने काम बिल्कुलै नगर्नुहोस्।
लामो समय नबस्ने: एकै ठाउँमा घण्टौँसम्म नबस्नुहोस्, हरेक आधा घण्टामा उठेर हिँड्ने गर्नुहोस्।
अग्लो हिल नभिड्ने: महिलाहरूले अग्लो हिल (High Heels) भएका जुत्ता वा चप्पल नलगाउनुहोस्।
झुकेर काम नगर्ने: अगाडि झुकेर गर्ने शारीरिक कामहरूबाट टाढै रहनुहोस्।
वात बढाउने खाना: राजमा, भान्टा, आलु, र धेरै चिसो खानेकुरा नखानुहोस् जसले जोर्नी दुख्ने समस्या (Arthritis) वा वात बढाउन
सक्छ।
साबधानी (Precautions in Sciatica)
कुर्सीमा बस्दा सधैँ कम्मरको पछाडि सानो तकिया राखेर सीधा बस्ने बानी बसाल्नुहोस्।
नरम र धेरै धसिने ओछ्यानमा नसुती अलि कडा खालको समतल ओछ्यान प्रयोग गर्नुहोस्।
तौल नियन्त्रणमा राख्नुहोस् ताकि मेरुदण्डमा अनावश्यक भार नपरोस्।
कब्जियत हुन नदिनुहोस्, किनकि दिसा बस्दा बल गर्दा नसामा दबाब पर्न सक्छ।
निष्कर्ष (Conclusion)
साइटिका एक कष्टकर समस्या भए तापनि सही खानपान, अनुशासित जीवनशैली र घरेलु उपचारको माध्यमबाट यसलाई निको पार्न सकिन्छ।
मेरुदण्डलाई लचिलो बनाउन नियमित योग र हल्का व्यायाम गर्नु जरुरी छ। तर, यदि खुट्टा पूरै लुलु हुने, दिसा-पिशाब नियन्त्रण
गर्न गाह्रो हुने वा दुखाइ अत्यन्तै तीव्र भएमा ढिला नगरी चिकित्सकको सल्लाह लिनुपर्छ।
