परिचय (Introduction of Malaria)
मलेरिया एउटा लामखुट्टेको टोकाइबाट सर्ने संक्रामक रोग हो। यो ‘प्लाज्मोडियम’ (Plasmodium) नामक परजीवीका कारण लाग्ने
गर्दछ। जब संक्रमित ‘एनोफिलिज’ (Anopheles) जातको पोथी लामखुट्टेले मानिसलाई टोक्छ, तब यो परजीवी रगतको माध्यमबाट कलेजोमा
पुग्छ र त्यहाँ आफ्नो संख्या बढाउन थाल्छ। अन्ततः यसले शरीरका राता रक्तकोषहरूलाई नष्ट गर्दछ। विश्वभर, विशेष गरी गर्मी र
ओसिलो स्थानहरूमा यो रोग एउटा ठूलो स्वास्थ्य समस्याको रूपमा रहेको छ। आयुर्वेदमा यसलाई ‘विषम ज्वरो’ पनि भनिन्छ, जहाँ
वात, पित्त र कफको असन्तुलनले शरीरमा कम्पनसहितको ज्वरो आउँछ।
लक्षण (Symptoms of Malaria)
मलेरियाको संक्रमण भएपछि सुरुमा सामान्य रुघाखोकी लागे जस्तो देखिए पनि यसका विशिष्ट लक्षणहरू निम्न छन्:
- परिचय (Introduction of Malaria)
- लक्षण (Symptoms of Malaria)
- कारण (Causes of Malaria)
- घरेलु उपचार (Home Remedies for Malaria)
- थप अन्य उपाय (Extra Solution for Malaria)
- खानपान तरिका (Dietary Guidelines for Malaria)
- गर्न नहुने कार्यहरु (Things to Avoid in Malaria)
- साबधानी (Precautions in Malaria)
- निष्कर्ष (Conclusion)
अत्यधिक जाडो लाग्नु: बिरामीलाई अचानक धेरै जाडो लाग्ने र शरीर काम्ने (Compulsion) हुन्छ।
उच्च ज्वरो: शरीरको तापक्रम निकै बढ्ने र केही समयपछि पसिना आएर ज्वरो निको भए जस्तो हुने, तर फेरि दोहोरिने।
टाउको र जोर्नी दुख्ने: असाध्यै टाउको दुख्ने र शरीरका जोर्नीहरूमा पीडा हुने।
वाकवाकी र बान्ता: जी मिचमिचाउने वा पटक-पटक बान्ता हुने।
रक्तअल्पता: राता रक्तकोषहरू नष्ट हुने भएकाले शरीरमा रगतको कमी देखिन सक्छ।
पखाला (Diarrhea): कतिपय अवस्थामा बिरामीलाई झाडापखाला लाग्न सक्छ।
पिसाब सम्बन्धी समस्या: पिसाबको रङ्ग गाढा हुने वा पिसाबमा रगत देखिने।
कारण (Causes of Malaria)
मलेरिया मुख्यतया प्लाज्मोडियम परजीवीका कारण हुन्छ। यसका विभिन्न प्रकारहरू छन्:
प्लाज्मोडियम फाल्सीपेरम (P. falciparum): यो सबैभन्दा खतरनाक प्रकार हो, जसले गर्दा मानिसको मृत्यु समेत हुन सक्छ।
प्लाज्मोडियम भाइभ्याक्स (P. vivax): यो नेपाल र भारतमा बढी देखिने प्रकार हो। यो कलेजोमा लामो समयसम्म लुकेर बस्न सक्छ र
उपचारपछि पनि फेरि बल्झिन सक्छ
प्लाज्मोडियम ओभल (P. ovale) र मलेरिए (P. malariae): यी तुलनात्मक रूपमा कम देखिने प्रकार हुन्।
घरेलु उपचार (Home Remedies for Malaria)
मलेरियाको शंका लागेमा तुरुन्त डाक्टरलाई देखाउनु पर्छ, तर घरेलु उपायहरूले रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउन र लक्षण कम
गर्न मद्दत पुर्याउँछन्:
तुलसी र मरिच: १० ग्राम तुलसीको पात (Leaf) र ७-८ वटा मरिचलाई पिसेर महसँग मिसाई बिहान-बेलुका सेवन गर्दा ज्वरोमा राहत
मिल्छ।
अदुवा र किसमिस: एउटा सानो टुक्रा अदुवा र थोरै किसमिसलाई पानीमा उमालेर आधा भएपछि पिउनाले शरीरको कमजोरी कम हुन्छ।
गिलोय (Gurjo): गिलोयको काण्ड (Stem) लाई पानीमा भिजाएर वा उमालेर खाँदा यसले रगतमा प्लेटलेट्स बढाउन र रोगसँग लड्न मद्दत
गर्छ।
दालचिनी: दालचिनीमा ‘एन्टी-इन्फ्लेमेटरी’ (Anti-inflammatory) गुण हुन्छ, जसले शरीरको दुखाइ र सुन्निने समस्या कम गर्न
मद्दत गर्छ।
मेथीको दाना: मेथीले शरीरको प्रतिरोधी क्षमतालाई बलियो बनाउँछ।
थप अन्य उपाय (Extra Solution for Malaria)
फिटकिरी: थोरै फिटकिरीलाई तावामा भुटेर धुलो बनाउने र ज्वरो आउनु अघि थोरै मात्रामा पानीसँग लिँदा ज्वरोको तीव्रता कम हुन
सक्छ।
नीमको पात: नीमको पातको रस वा यसलाई उमालेर खाँदा शरीरका विषाक्त पदार्थ बाहिर निस्कन्छन्।
भुटेको नुन: सादा नुनलाई तावामा खैरो रङ्गको नहुन्जेल भुटेर मनतातो पानीसँग लिँदा पनि कतिपय अवस्थामा आराम मिल्छ।
खानपान तरिका (Dietary Guidelines for Malaria)
तरल पदार्थको सेवन: प्रशस्त मात्रामा पानी, नरिवलको पानी, वा झोलिलो खानेकुरा पिउनुपर्छ।
हल्का खाना: दाल-चामलको खिचडी, मुगीको दाल, र जाउलो जस्ता सजिलै पच्ने खानेकुरा खानुपर्छ।
फलफूल: मेवा, स्याउ र सुन्तला जस्ता फलफूलको सेवन लाभदायक हुन्छ।
तरकारीको सुप: विभिन्न मौसमी तरकारीको तातो सुप पिउनाले शरीरलाई ऊर्जा मिल्छ।
गर्न नहुने कार्यहरु (Things to Avoid in Malaria)
चिसो खानेकुरा: दही, चिसो पानी, आइसक्रिम वा फ्रिजमा राखिएका खानेकुरा खानु हुँदैन।
तारेको र मसलेदार खाना: धेरै तेल, घिउ वा पिरो मसला हालेको खानाले अपच (Indigestion) गराउन सक्छ।
अमिलो फलफूल: धेरै अमिलो खानेकुरा खानु हुँदैन जसले घाँटी वा शरीरमा असजिलो गराउन सक्छ।
भारी काम: शरीरलाई पूर्ण आराम चाहिन्छ, त्यसैले कडा शारीरिक श्रम गर्नु हुँदैन।
साबधानी (Precautions in Malaria)
लामखुट्टेबाट बच्ने: सुत्ने बेला सधैं झुलको प्रयोग गर्ने।
सफाइमा ध्यान दिने: घर वरिपरि पानी जम्न नदिने, किनकि जमेको पानीमा लामखुट्टेले फुल पार्छन्।
पूरा लुगा लगाउने: शरीर ढाकिने गरी पूरा बाहुला भएको लुगा लगाउने।
झ्याल ढोकामा जाली: घरका झ्याल र ढोकाहरूमा जाली लगाउने ताकि लामखुट्टे भित्र छिर्न नपाओस्।
निष्कर्ष (Conclusion)
मलेरिया एउटा गम्भीर रोग भए तापनि समयमै पहिचान र उपचार भएमा यो पूर्ण रूपमा निको हुन्छ। घरपालुवा उपचार र खानपानमा ध्यान
दिँदा छिटो निको हुन सहयोग पुग्छ, तर औषधिको विकल्प घरेलु उपाय मात्र हुन सक्दैन। यदि उच्च ज्वरो र काम्ने समस्या देखिएमा
ढिला नगरी नजिकैको स्वास्थ्य संस्थामा गई रगत परीक्षण गराउनु बुद्धिमानी हुन्छ।
