परिचय (Introduction of Tuberculosis)
- लक्षण (Symptoms of Tuberculosis)
- कारण (Causes of Tuberculosis)
- घरेलु उपचार (Home Remedies for Tuberculosis)
- थप अन्य उपाय (Extra Solution for Tuberculosis)
- खानपान तरिका (Dietary Guidelines for Tuberculosis)
- गर्न नहुने कार्यहरु (Things to Avoid in Tuberculosis)
- साबधानी (Precautions in Tuberculosis)
- निष्कर्ष (Conclusion)
टीबी वा क्षय रोग (Tuberculosis) एक अत्यन्त गम्भीर र संक्रामक रोग हो, जुन मुख्यतया फोक्सोमा लाग्ने गर्दछ। यो
माइकोब्याक्टेरियम ट्युबरक्लोसिस (Mycobacterium tuberculosis) नामक ब्याक्टेरियाको संक्रमणका कारण हुन्छ। यो ब्याक्टेरिया
शरीरका ती अंगहरूमा बढी सक्रिय हुन्छ जहाँ रगत र अक्सिजनको मात्रा प्रशस्त हुन्छ, त्यसैले यसले प्रायः फोक्सोलाई नै आक्रमण
गर्छ। यसलाई चिकित्सा भाषामा ‘पल्मोनरी टीबी’ पनि भनिन्छ।
यो रोग हावाको माध्यमबाट एक व्यक्तिबाट अर्को व्यक्तिमा सर्छ। संक्रमित व्यक्तिले खोक्दा, हाच्छ्युँ गर्दा वा थुक्दा
निस्कने मसिना थोपाहरू मार्फत यो ब्याक्टेरिया स्वस्थ व्यक्तिको शरीरमा प्रवेश गर्छ। समयमै उपचार नगरेमा यो रोग ज्यान लिने
खालको पनि हुन सक्छ, तर सहि खानपान र औषधिको प्रयोगले यसलाई पूर्ण रूपमा निको पार्न सकिन्छ।
लक्षण (Symptoms of Tuberculosis)
टीबीका लक्षणहरू संक्रमणको अवस्था अनुसार फरक हुन सक्छन्। मुख्यतया देखिने लक्षणहरू यस प्रकार छन्:
खोकी: लगातार ३ हप्ता वा सोभन्दा बढी समयसम्म खोकी लाग्नु। सुरुमा सुक्खा खोकी लागे पनि पछि खकारमा रगत देखा पर्न सक्छ।
ज्वरो: विशेषगरी साँझपख वा रातिको समयमा हल्का ज्वरो आउनु।
पसिना आउनु: राति सुतेको समयमा धेरै पसिना आउनु।
थकान: बिना कुनै भारी काम पनि शरीरमा असाध्यै कमजोरी र थकान महसुस हुनु।
तौल घट्नु: अचानक भोक कम लाग्नु र शरीरको तौल लगातार घट्दै जानु।
छाती दुखाइ: फेदमा वा श्वास फेर्दा छातीमा पीडा हुनु।
बालबालिकाहरूमा: बच्चाहरू छिट्टै थाक्ने, खेल्न मन नगर्ने, र छातीमा समस्या देखिने जस्ता लक्षणहरू हुन्छन्।
कारण (Causes of Tuberculosis)
टीबी हुनुका प्रमुख कारणहरू निम्न छन्:
१. ब्याक्टेरियाको संक्रमण: यो रोग माइकोब्याक्टेरियम ट्युबरक्लोसिस नामक कीटाणुका कारण लाग्छ।
२. हावाको माध्यम: संक्रमित व्यक्तिले खोक्दा वा हाच्छ्युँ गर्दा निस्कने कीटाणुयुक्त थोपाहरू हावामा मिसिन्छन्। जब स्वस्थ
व्यक्तिले त्यही हावामा श्वास फेर्छ, उसलाई पनि संक्रमण हुने सम्भावना रहन्छ।
३. कमजोर रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता: जसको शरीरको लड्ने क्षमता (Immunity) कमजोर छ, उनीहरूलाई यो रोगले छिटो समात्छ।
४. भिडभाड र अस्वस्थ वातावरण: सानो कोठामा धेरै मानिस बस्ने वा हावा ओहोरदोहोर नहुने ठाउँमा यो रोग छिटो फैलिन सक्छ।
घरेलु उपचार (Home Remedies for Tuberculosis)
चिकित्सकीय औषधिको साथसाथै केही घरेलु उपायहरूले पनि शरीरलाई यो रोगसँग लड्न मद्दत गर्छन्:
लसुन (Garlic): लसुनमा ‘एलिसीन’ र ‘अजोइन’ जस्ता तत्व हुन्छन् जसले ब्याक्टेरियालाई बढ्न दिँदैनन्। १-२ केस्रा लसुन बिहान
खाली पेटमा पानीसँग खानु फाइदाजनक हुन्छ।
तुलसी (Tulsi): तुलसीका पातमा एन्टि-ब्याक्टेरियल गुण हुन्छ। यसको रस वा काढा बनाएर पिउनाले फोक्सोको संक्रमण कम गर्न
मद्दत पुग्छ।
बेसार (Turmeric): बेसारमा पाइने ‘करक्यूमिन’ ले शरीरको इन्फ्लेमेसन (सुन्निने समस्या) कम गर्छ। तातो दूधमा बेसार मिसाएर
खानु राम्रो मानिन्छ।
कालो मरिच (Black Pepper): कालो मरिचलाई घिउमा भुटेर थोरै हिंग मिसाएर खाँदा खोकी र खकारको समस्यामा राहत मिल्छ।
अमला (Amla): अमलामा भिटामिन-सी प्रशस्त हुन्छ, जसले रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउँछ। अमलाको रसमा मह मिसाएर सेवन गर्न
सकिन्छ।
पुदिना (Peppermint): पुदिनाको रस, मह र गाजरको रस मिसाएर पिउनाले फोक्सोको नली सफा राख्न सहयोग गर्छ।
थप अन्य उपाय (Extra Solution for Tuberculosis)
मेवा र सुन्तला: भिटामिन र खनिजयुक्त फलफूलको सेवनले शरीरलाई ऊर्जा दिन्छ।
घिउ र मिश्री: बराबर मात्रामा घिउ र मिश्री मिसाएर दूधसँग लिँदा शरीरको कमजोरी हट्छ।
नागबला र सहजन: आयुर्वेदमा यी जडिबुटीहरूको पात (पात) र काण्ड (तने) को प्रयोग टीबीको उपचारमा सहयोगी मानिएको छ।
खानपान तरिका (Dietary Guidelines for Tuberculosis)
टीबीको बिरामीले खानपानमा विशेष ध्यान दिनु आवश्यक छ:
प्रोटिनयुक्त खाना: दाल, गेडागुडी, अण्डा र पनीरको सेवन बढाउनुहोस्।
अन्न: कोदो, फापर र गहुँ जस्ता साबुत अनाजको सेवन गर्नुहोस्।
हरियो तरकारी: भिटामिन र मिनरल्सका लागि हरियो सागपात प्रशस्त खानुहोस्।
दूध: शरीरलाई क्याल्सियम र शक्ति प्रदान गर्न दैनिक दूध पिउनुहोस्।
ग्रीन टी: यसमा पाइने एन्टि-अक्सिडेन्टले शरीरबाट हानिकारक तत्व बाहिर निकाल्न मद्दत गर्छ।
गर्न नहुने कार्यहरु (Things to Avoid in Tuberculosis)
धुम्रपान र मदिरा: चुरोट, बिँडी र रक्सीको सेवन पूर्ण रूपमा बन्द गर्नुहोस्, यसले फोक्सोलाई अझ बढी क्षति पुर्याउँछ।
तारेको र चिल्लो खाना: धेरै तेलमा तारिएका खानेकुराले अपच (बदहजमी) र पेटमा गडबडी गराउन सक्छ।
कफी र चिया: धेरै क्याफिन भएको पेय पदार्थले निद्रामा समस्या निम्त्याउन सक्छ।
खुल्ला ठाउँमा थुक्ने: जथाभावी थुक्नाले अरूलाई पनि रोग सर्न सक्छ।
साबधानी (Precautions in Tuberculosis)
मास्कको प्रयोग: खोक्दा वा हाच्छ्युँ गर्दा सधैं रुमाल वा मास्कको प्रयोग गर्नुहोस्।
औषधिको निरन्तरता: डाक्टरले तोकेको औषधिको कोर्स बीचमै नछोड्नुहोस्। कोर्स बीचमै छोड्दा रोग झनै कडा (Drug Resistant) हुन
सक्छ।
सरसफाई: आफ्नो वरपरको वातावरण र कपडाहरू सफा राख्नुहोस्।
अलग्गै बस्ने: सक्रिय टीबी भएको बेला केही समयका लागि परिवारका अन्य सदस्यहरूबाट थोरै दूरी कायम राख्नु राम्रो हुन्छ।
निष्कर्ष (Conclusion)
टीबी एउटा डरलाग्दो रोग जस्तो लागे पनि यो पूर्ण रूपमा निको हुने रोग हो। सही समयमा लक्षण पहिचान गर्ने, नियमित औषधि सेवन
गर्ने र पौष्टिक खानपानमा ध्यान दिने हो भने यो रोगलाई सजिलै जित्न सकिन्छ। यदि तपाईंलाई वा परिवारको कसैलाई २ हप्ताभन्दा
बढी खोकी लागेको छ भने तुरुन्तै नजिकैको स्वास्थ्य चौकीमा गएर परीक्षण गराउनुहोस्।
