महिनावारी महिलाको शरीरमा हुने एक प्राकृतिक र स्वस्थ प्रक्रिया हो। तर, कहिलेकाहीँ विभिन्न कारणले गर्दा समयमा महिनावारी
नहुने वा पूर्ण रूपमा रोकिने समस्या देखिन्छ। यसलाई चिकित्सा विज्ञानमा ‘एमेनोरिया’ (Amenorrhea) भनिन्छ। यदि तपाईं पनि
महिनावारी रोकिने समस्याबाट चिन्तित हुनुहुन्छ भने, आयुर्वेदमा यसको प्रभावकारी र सुरक्षित उपचारहरू उपलब्ध छन्।
परिचय (Introduction of Amenorrhea)
महिनावारी रोकिनु वा नहुनुलाई आयुर्वेदमा ‘रजोरोध’ भनिन्छ। सामान्यतया १५-१६ वर्षसम्म पनि महिनावारी सुरु नहुनु वा
सुत्केरी अवस्था र स्तनपानको समय बाहेक अन्य समयमा लगातार ३ महिना वा सोभन्दा बढी समयसम्म महिनावारी रोकिनुलाई असामान्य
मानिन्छ। रजोनिवृत्ति (Menopause) हुनुभन्दा अगाडि नै महिनावारी रोकिनुको पछाडि हर्मोनको असन्तुलन, तनाव वा शरीरमा पोषणको
कमी मुख्य कारण हुन सक्छन्। आयुर्वेदले शरीरका दोषहरू (विशेष गरी वात र कफ) लाई सन्तुलनमा राखेर यस समस्याको समाधान गर्दछ।
लक्षण (Symptoms of Amenorrhea)
महिनावारी रोकिँदा केवल रगत नबग्ने मात्र होइन, शरीरमा अन्य धेरै लक्षणहरू पनि देखिन सक्छन्:
- परिचय (Introduction of Amenorrhea)
- लक्षण (Symptoms of Amenorrhea)
- कारण (Causes of Amenorrhea)
- घरेलु उपचार (Home Remedies for Amenorrhea)
- आयुर्वेदिक जडिबुटी र औषधिहरू (Ayurvedic Remedies for Amenorrhea)
- थप अन्य उपाय (Extra Solution for Amenorrhea)
- खानपान तरिका (Dietary Guidelines for Amenorrhea)
- गर्न नहुने कार्यहरु (Things to Avoid in Amenorrhea)
- साबधानी (Precautions in Amenorrhea)
- प्राय सोधिने प्रश्नहरु (FAQ)
- निष्कर्ष (Conclusion)
तल्लो पेट भारी हुने वा दुख्ने।
अनुहारमा डन्डीफोर आउने वा अनावश्यक रौं पलाउने (Hirsutism)।
कपाल झर्ने समस्या बढ्ने।
टाउको अत्यधिक दुख्ने।
दृष्टिमा परिवर्तन वा धमिलो देखिने।
स्तनबाट दूध जस्तो तरल पदार्थ बग्ने।
मानसिक तनाव, चिडचिडापन र अनिद्रा।
नितम्ब र जोर्नी दुख्ने समस्या (Joint pain)।
कारण (Causes of Amenorrhea)
महिनावारी रोकिनुका मुख्य कारणहरू निम्न अनुसार छन्:
हर्मोनल असन्तुलन: थाइराइड, पीसीओएस (PCOS) वा पिट्युटरी ग्रन्थिमा समस्या।
तनाव: अत्यधिक मानसिक र शारीरिक तनावले मस्तिष्कको हर्मोन नियन्त्रण गर्ने केन्द्रलाई असर गर्छ।
कम तौल वा अत्यधिक मोटोपना: शरीरमा बोसोको मात्रा धेरै कम वा धेरै बढी हुँदा हर्मोन उत्पादनमा अवरोध आउँछ।
औषधिको सेवन: केही गर्भनिरोधक चक्की वा एन्टि-डिप्रेसन्ट्सको प्रयोग।
पोषणको कमी: शरीरमा आइरन र अन्य आवश्यक भिटामिनको अभाव।
अत्यधिक व्यायाम: एथलीट वा कडा कसरत गर्ने महिलाहरूमा पनि यो समस्या देखिन सक्छ।
घरेलु उपचार (Home Remedies for Amenorrhea)
घरमै उपलब्ध केही जडिबुटी र सामग्रीहरूको प्रयोगले रोकिएको महिनावारीलाई नियमित गर्न सकिन्छ:
मेथीको दाना: एक चम्चा मेथीको दानालाई एक गिलास पानीमा रातभरि भिजाउने र बिहान उमालेर पिउनाले पाठेघरलाई उत्तेजित गर्छ।
मेवा (Papaya): काँचो मेवामा ‘क्यारोटिन’ हुन्छ जसले एस्ट्रोजेन हर्मोनलाई उत्तेजित गरी महिनावारी गराउन मद्दत गर्छ।
अदुवा र मह: अदुवाको रसमा थोरै मह मिसाएर खानाले शरीरमा तापक्रम बढ्छ र रक्तसञ्चारमा सुधार आउँछ।
दालचिनी: दालचिनीले इन्सुलिनको स्तर र महिनावारी चक्रलाई सन्तुलित गर्न मद्दत गर्छ। यसलाई दूध वा चियामा मिसाएर खान
सकिन्छ।
गुँड (Jaggery): गुँड र तिलको मिश्रणले रगतको कमी हटाउन र महिनावारी खुलाउन सहयोग गर्छ।
आयुर्वेदिक जडिबुटी र औषधिहरू (Ayurvedic Remedies for Amenorrhea)
आयुर्वेदमा महिनावारी नियमित गर्न निम्न औषधिहरू प्रसिद्ध छन्:
कुमारियासव (Kumaryasava): यो घिउकुमारी (Aloe Vera) बाट बनाइने एक शक्तिशाली टॉनिक हो। यसले कलेजो र पाठेघरको कार्यक्षमता
बढाउँछ। यसमा गोक्षुर, अमला, हर्रो, बर्रो र लोध्र जस्ता जडिबुटी हुन्छन् जसले हर्मोन सन्तुलन गर्छन्।
रजः प्रवर्तनी वटी (Rajah Pravartini Vati): यो विशेष गरी रोकिएको महिनावारी खुलाउन प्रयोग गरिने औषधि हो। यसले पाठेघरको
मार्गमा रहेको अवरोध हटाई रक्तसञ्चार सुचारु गर्छ
चन्द्रप्रभा वटी (Chandraprabha Vati): यदि पिशाब सम्बन्धी रोग वा प्रजनन अंगमा सुन्निने समस्या (Inflammation) का कारण
महिनावारी रोकिएको हो भने यो औषधि अत्यन्त लाभदायक हुन्छ।
दशमूलारिष्ट (Dashmoolarishta): १० वटा विभिन्न जडिबुटीको जराबाट बनेको यो औषधिले शरीरको कमजोरी हटाउँछ र वात दोषलाई शान्त
पार्छ।
शतपुष्पा चूर्ण (Shatpushpa Churna): सुपको दाना (Dill seeds) बाट तयार गरिने यो चूर्णले अण्डासय (Ovary) को कार्यलाई
तन्दुरुस्त राख्न मद्दत गर्छ।
थप अन्य उपाय (Extra Solution for Amenorrhea)
अभ्यंग (Massage): तिलको तेलले तल्लो पेटमा मालिस गर्नाले मांसपेशीहरू नरम हुन्छन् र रक्त प्रवाह बढ्छ।
योग र प्राणायाम: सूर्य नमस्कार, धनुरासन, र कपालभाती प्राणायामले हर्मोन उत्सर्जन गर्ने ग्रन्थिहरूलाई सक्रिय बनाउँछन्।
नस्य कर्म: नाकमा आयुर्वेदिक तेल हाल्ने विधिले मस्तिष्कमा रहेको हर्मोन नियन्त्रक केन्द्रलाई प्रभाव पार्छ।
खानपान तरिका (Dietary Guidelines for Amenorrhea)
तातो र ताजा खाना खाने।
पर्याप्त मात्रामा फलफूल र हरियो सागसब्जीको सेवन गर्ने।
खजुर, किसमिस र अन्जिर जस्ता ड्राइ फ्रुट्स समावेश गर्ने जसले आइरनको मात्रा बढाउँछ
पर्याप्त पानी पिउने (दिनमा ३-४ लिटर)।
भिटामिन C युक्त फलहरू जस्तै सुन्तला, कागती र अमला बढी खाने।
गर्न नहुने कार्यहरु (Things to Avoid in Amenorrhea)
अत्यधिक चिसो खानेकुरा र पेय पदार्थ (Ice-cream, Cold drinks) बाट टाढा रहने।
धेरै पिरो, चिल्लो र मसलेदार खाना नखाने।
बासी र जंक फूडको सेवन पूर्ण रूपमा बन्द गर्ने।
अत्यधिक उपवास (Fasting) नबस्ने।
धेरै कडा शारीरिक श्रम वा जिममा भारी वजन नउठाउने।
साबधानी (Precautions in Amenorrhea)
कुनै पनि आयुर्वेदिक औषधि प्रयोग गर्नु अघि चिकित्सकको सल्लाह अनिवार्य लिनुहोस्।
यदि तपाईं गर्भवती हुनुहुन्छ भने महिनावारी खुलाउने औषधिहरू कदापि सेवन नगर्नुहोस्, यसले गर्भपतन गराउन सक्छ।
घरेलु उपचार गर्दा मात्राको ख्याल गर्नुहोस्; अत्यधिक तातो गराउने वस्तुले शरीरमा अन्य समस्या निम्त्याउन सक्छ।
यदि महिनावारी रोकिनुको साथै तल्लो पेटमा असह्य पीडा छ भने तुरुन्त जाँच गराउनुहोस्।
प्राय सोधिने प्रश्नहरु (FAQ)
१. के तनावले महिनावारी रोकिन सक्छ?
हो, अत्यधिक तनावले शरीरमा ‘कोर्टिसोल’ हर्मोन बढाउँछ, जसले महिनावारी गराउने हर्मोनलाई रोक्न सक्छ।
२. के मेवा खाँदा रोकिएको महिनावारी आउँछ?
काँचो वा पाकेको मेवामा पाइने पोषक तत्वले पाठेघरको खुम्चने प्रक्रियालाई मद्दत गर्छ, जसले महिनावारी नियमित बनाउन सहयोग
पुर्याउँछ।
३. आयुर्वेदिक औषधि कति समयसम्म खानुपर्छ?
सामान्यतया ३ देखि ६ महिनासम्मको नियमित सेवनले स्थायी समाधान दिन्छ, तर यो व्यक्तिको अवस्था अनुसार फरक हुन सक्छ।
निष्कर्ष (Conclusion)
महिनावारी रोकिनु वा अनियमित हुनु महिलाको स्वास्थ्यको लागि गम्भीर संकेत हुन सक्छ। आयुर्वेदले यसलाई केवल लक्षणको रूपमा
मात्र नहेरी जरादेखि नै उपचार गर्ने प्रयास गर्छ। खानपानमा सुधार, तनाव व्यवस्थापन र जडिबुटीहरूको सही प्रयोगले यो समस्या
सजिलै समाधान गर्न सकिन्छ। सधैं आफ्नो शरीरको संकेतलाई बुझ्नुहोस् र समस्या जटिल हुनु अघि नै प्राकृतिक उपचार पद्धति
अपनाउनुहोस्।
