प्रकृतिले हामीलाई उपहार स्वरूप दिएका अनेकौँ फूलहरूमध्ये चमेली (Jasmine) वा मोगरा एक अत्यन्तै सुगन्धित र गुणकारी फूल हो। यसले प्रकृतिलाई सुन्दर मात्र बनाउँदैन, बरु यसको सुगन्ध र औषधीय गुणले मानव स्वास्थ्यमा पनि ठुलो टेवा पुऱ्याउँछ। आयुर्वेदमा चमेलीको फूललाई तनाव कम गर्ने, छालाको रक्षा गर्ने र विभिन्न शारीरिक समस्याहरू निको पार्ने वनस्पतिको रूपमा लिइन्छ। परिचय (Introduction […]
परिचय (Introduction of Godanti Bhasma) आयुर्वेदमा भस्महरूको विशेष महत्त्व रहेको छ, जसमध्ये ‘गोदन्ती भस्म’ एक अत्यन्त प्रभावशाली र शीतल गुण भएको औषधि मानिन्छ। यसलाई आधुनिक विज्ञानमा ‘जिप्सम’ (Gypsum) को रूपमा चिनिन्छ। प्राकृतिक रूपमा पाइने ढुङ्गालाई विभिन्न आयुर्वेदिक विधिद्वारा शुद्धीकरण गरी, घ्यूकुमारी (Aloe Vera) वा कागतीको रसमा मिसाएर उच्च तापक्रममा पकाएपछि यो सेतो र सफा धुलो […]
परिचय (Introduction of Mandukasana) संस्कृत शब्द ‘मण्डूक’ को अर्थ ‘भ्यागुता’ र ‘आसन’ को अर्थ ‘मुद्रा’ हुन्छ। यो आसन गर्दा शरीरको आकृति बसिरहेको भ्यागुता जस्तै देखिने भएकाले यसलाई अङ्ग्रेजीमा ‘Frog Pose’ पनि भनिन्छ। योग विज्ञानमा मंडूकासनलाई विशेष गरी पेटका अंगहरूलाई सक्रिय बनाउन र शरीरको आन्तरिक प्रणालीलाई सन्तुलित राख्नका लागि अत्यन्त प्रभावशाली मानिन्छ। यो आसन हठयोगको एक […]
इकिनेसिया (Echinacea) एउटा अत्यन्तै शक्तिशाली र औषधीय गुणले भरिपूर्ण पुष्प प्रजातिको वनस्पति हो। यसलाई विशेष गरी प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउन र विभिन्न प्रकारका संक्रमणहरू विरुद्ध लड्न प्रयोग गरिन्छ। यस लेखमा हामी इकिनेसिया हर्बको फाइदा, प्रयोग र ध्यान दिनुपर्ने कुराहरूका बारेमा विस्तृत रूपमा चर्चा गर्नेछौं। परिचय (Introduction of Echinacea) इकिनेसिया उत्तर अमेरिकामा पाइने एक प्रकारको फूल फुल्ने […]
परिचय (Introduction of Barhamase) बाह्रमासे फूल, जसलाई वनस्पति विज्ञानमा ‘क्याथारान्थस रोजियस’ ($Catharanthus$ $roseus$) र सामान्य बोलीचालीमा ‘सदाबहार’ भनिन्छ, एक अत्यन्तै महत्वपूर्ण औषधीय गुण भएको बोट हो। नेपालका बगैँचा, मन्दिर र घरका आँगनहरूमा यो फूल सहजै देख्न सकिन्छ। यसको नाम ‘बाह्रमासे’ रहनुको मुख्य कारण यो वर्षको बाह्रै महिना फुल्ने हुनाले हो। आयुर्वेद र आधुनिक चिकित्सा दुवै […]
परिचय (Introduction of Chamomile) क्यामोमाइल एउटा विशेष प्रकारको फूल हो, जसलाई परापूर्व कालदेखि नै औषधिको रूपमा प्रयोग गरिँदै आएको छ। यो सूर्यमुखी परिवार (Asteraceae) अन्तर्गत पर्दछ र हेर्दा सानो सेतो रङ्गको सयपत्री जस्तो देखिन्छ। मुख्यतया यसका दुई प्रकारहरू बढी प्रचलित छन्: जर्मन क्यामोमाइल र रोमन क्यामोमाइल। यसको सुगन्ध निकै मिठो र शान्त पार्ने खालको हुन्छ। […]
परिचय (Introduction of Shatavari) शतावरी (Shatavari), जसको वैज्ञानिक नाम Asparagus racemosus हो, आयुर्वेदमा महिलाहरूको लागि “जडीबुटीको रानी” मानिन्छ। ‘शतावरी’ शब्दको अर्थ “सयवटा उपचार गर्ने क्षमता भएको” भन्ने बुझिन्छ। यो विशेषगरी महिलाहरूको प्रजनन स्वास्थ्य, हर्मोनल सन्तुलन र समग्र जीवनशक्ति बढाउन शताब्दीयौंदेखि प्रयोग गरिँदै आएको छ। नेपालका पहाडी तथा तराई क्षेत्रमा पाइने यो वनस्पतिले महिलाको शरीरलाई प्राकृतिक […]
परिचय (Introduction of Chamomile Oil) क्यामोमाईल एक प्रकारको रैथाने जडीबुटी हो, जसको फूलबाट विशेष प्रविधिद्वारा तेल निकालिन्छ। यसलाई अङ्ग्रेजीमा ‘Essential Oil’ भनिन्छ। क्यामोमाईल मुख्यतया दुई प्रकारका हुन्छन्: रोमन क्यामोमाईल र जर्मन क्यामोमाईल। यो तेल आफ्नो शान्त पार्ने गुण (Calming properties) का लागि संसारभर प्रसिद्ध छ। नेपाली बजार र आयुर्वेदमा पनि यसको महत्व बढ्दो छ। विशेषगरी […]
परिचय (Introduction of Birechana Karma) आयुर्वेदमा शरीरलाई भित्रैदेखि शुद्धिकरण गर्ने पाँचवटा विशेष विधिहरू छन्, जसलाई ‘पञ्चकर्म’ भनिन्छ। बिरेचन कर्म पञ्चकर्म अन्तर्गतको दोस्रो र अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण प्रक्रिया हो। यस विधिमा विशेष जडिबुटीयुक्त औषधिहरूको सेवन गराई दिसाको माध्यमबाट शरीरमा रहेका हानिकारक विषाक्त पदार्थ (Toxins) हरूलाई बाहिर निकालिन्छ। मुख्यतया शरीरमा ‘पित्त दोष’ असन्तुलित हुँदा विभिन्न रोगहरू लाग्ने गर्दछन्। […]
परिचय (Introduction of Swedan Karma) आयुर्वेदमा शरीरलाई स्वस्थ राख्न र रोगमुक्त बनाउन विभिन्न उपचार पद्धतिहरू उल्लेख गरिएका छन्, जसमध्ये स्वेदन कर्म (Sudation Therapy) एक महत्वपूर्ण प्रक्रिया हो। सरल भाषामा भन्नुपर्दा, शरीरलाई गर्मी वा ताप दिएर पसिना निकाल्ने विधि नै स्वेदन कर्म हो। संस्कृतमा ‘स्विद’ धातुबाट बनेको ‘स्वेदन’ को अर्थ पसिना निकाल्नु भन्ने हुन्छ। यो चिकित्सा […]
