मुख गनाउने समस्या, जसलाई चिकित्सा विज्ञानमा ‘ह्यालिटोसिस’ (Halitosis) भनिन्छ, एक साझा तर अत्यन्तै संकोचपूर्ण समस्या
हो। यसले व्यक्तिको आत्मविश्वासमा मात्र असर पार्दैन, बरु यसले शरीरको भित्री स्वास्थ्यको बारेमा पनि संकेत गरिरहेको
हुन्छ। धेरैजसो अवस्थामा यो मुखको सरसफाईको कमीले हुने भए तापनि कहिलेकाहीँ फोक्सो, मिर्गौला वा पाचन प्रक्रियामा आएको
गडबडीका कारण पनि यो समस्या देखिन सक्छ।
परिचय (Introduction of Bad Breath)
मुखबाट आउने दुर्गन्धलाई Bad Breath भनिन्छ। जब हामी खान्छौँ, खानाका स-साना कणहरू दाँतको बीचमा वा जिब्रोमा अड्किन्छन्।
ती कणहरूलाई ब्याक्टेरियाले कुहाउने क्रममा दुर्गन्धित ग्यासहरू (जस्तै हाइड्रोजन सल्फाइड) उत्पादन हुन्छन्। प्रायः
मानिसहरूले यसलाई सामान्य ठान्छन्, तर यदि नियमित ब्रस गर्दा पनि गन्ध हटेन भने यसलाई स्वास्थ्य समस्याको रूपमा लिनुपर्छ।
लक्षण (Symptoms of Bad Breath)
मुख गनाउने समस्या भएका व्यक्तिहरूमा निम्न लक्षणहरू देखिन सक्छन्:
- परिचय (Introduction of Bad Breath)
- लक्षण (Symptoms of Bad Breath)
- कारण (Causes of Bad Breath)
- घरेलु उपचार (Home Remedies for Bad Breath)
- थप अन्य उपाय (Extra Solution for Bad Breath)
- खानपान तरिका (Dietary Guidelines for Bad Breath)
- गर्न नहुने कार्यहरु (Things to Avoid in Bad Breath)
- साबधानी (Precautions in Bad Breath)
- निष्कर्स (Conclusion)
मुखबाट निरन्तर नराम्रो गन्ध आउनु।
मुख सुक्खा हुनु (Dry Mouth)।
जिब्रोमा सेतो वा पहेँलो पत्र जम्नु।
गिजा सुन्निने वा गिजाबाट रगत बग्ने (Bleeding Gums)।
मुखको स्वाद तीतो वा धातु जस्तो हुनु।
घाँटी खसखस हुनु वा घाँटीमा समस्या देखिनु।
कारण (Causes of Bad Breath)
मुख गनाउनुका मुख्य कारणहरू यस प्रकार छन्:
मुखको सरसफाईमा कमी: समयमा ब्रस नगर्दा खानाका कणहरू कुहिएर गन्ध आउँछ।
दाँत र गिजाको समस्या: दाँतमा कीरा लाग्नु (Cavities) वा गिजा सुन्निने समस्या हुनु।
सुक्खा मुख (Xerostomia): र्यालले मुख सफा राख्न मद्दत गर्छ। र्याल कम उत्पादन हुँदा ब्याक्टेरिया बढ्छन् र मुख गनाउँछ।
खानपान: लसुन, प्याज र अत्यधिक मसलेदार खाना खानाले।
धुम्रपान र मद्यपान: चुरोट र रक्सीको सेवनले मुख सुक्खा बनाउँछ र दुर्गन्ध पैदा गर्छ।
स्वास्थ्य समस्याहरू: मधुमेह (Diabetes), कलेजोको समस्या, मिर्गौलाको रोग, वा पिनास (Sinusitis) जस्ता समस्याले पनि मुख
गनाउँछ।
अपच (Indigestion): पेटमा ग्यास जम्ने वा कब्जियत हुने समस्याले पनि मुखको बासना बिगार्न सक्छ।
घरेलु उपचार (Home Remedies for Bad Breath)
प्रकृतिमा यस्ता धेरै औषधिहरू छन् जसले मुखको दुर्गन्धलाई प्राकृतिक रूपमा हटाउन मद्दत गर्छन्:
तोरीको तेल र नुन: तोरीको तेलमा थोरै बिरे नुन वा सिधे नुन मिसाएर गिजामा विस्तारै मालिस गर्नाले गिजा बलियो हुनुका साथै
मुखको दुर्गन्ध हराउँछ। यसले दाँतमा चमक पनि ल्याउँछ।
तुलसीको पात: खाना खाइसकेपछि ४-५ वटा तुलसीका पात चपाउनाले मुखको ब्याक्टेरिया मर्छन् र कुनै पनि प्रकारको गन्ध आउँदैन।
अम्बाको पात: अम्बाका कलिला पातहरू चपाएर त्यसको रसलाई मुखभित्र यताउता चलाएर थुक्नाले मुखको दुर्गन्ध तुरुन्तै बन्द
हुन्छ।
ल्वाङ र सुकुमेल: ल्वाङलाई मुखमा राखेर चुस्नाले वा सुकुमेल चपाउनाले मुखमा स्फूर्ति आउँछ र गन्ध कम हुन्छ।
सौंफ (Fennel Seeds): सौंफमा एन्टी-ब्याक्टेरियल गुण हुन्छ। यसले र्याल बनाउन मद्दत गर्छ र मुखलाई ताजा राख्छ।
दही: दहीको नियमित सेवनले पेटको स्वास्थ्य सुधार गर्छ र मुखमा हुने हानिकारक ब्याक्टेरियाको संख्या घटाउँछ।
कागती पानी: कागतीको रसमा थोरै नुन मिसाएर कुल्ला गर्नाले मुखको अम्लीयपन सन्तुलित हुन्छ।
थप अन्य उपाय (Extra Solution for Bad Breath)
जिब्रो सफाई (Tongue Cleaning): ब्रस गर्दा जिब्रोलाई पनि अनिवार्य रूपमा सफा गर्ने बानी बसाल्नुपर्छ। जिब्रोमा जमेको सेतो
पत्र नै दुर्गन्धको मुख्य स्रोत हो।
पानीको सेवन: दिनभर प्रशस्त पानी पिउनाले मुख सुक्खा हुन पाउँदैन र र्यालको प्रवाह राम्रो हुन्छ।
ग्रीन टी (Green Tea): यसमा हुने पोलिफेनोलले मुखको दुर्गन्ध फैलाउने ब्याक्टेरियालाई नष्ट गर्छ।
खानपान तरिका (Dietary Guidelines for Bad Breath)
रेसादार फलफूल (अमिलो फल, स्याउ, गाँजर) बढी खानुहोस्। यसले दाँतलाई प्राकृतिक रूपमा सफा गर्छ।
भोजनमा भिटामिन ‘सी’ युक्त खानेकुरा समावेश गर्नुहोस्।
प्रशस्त मात्रामा पानी र तरल पदार्थ पिउनुहोस्।
खाना खाइसकेपछि सधैँ मुख कुल्ला गर्ने बानी गर्नुहोस्।
गर्न नहुने कार्यहरु (Things to Avoid in Bad Breath)
अत्यधिक लसुन र काँचो प्याजको सेवन कम गर्नुहोस्।
चिनीयुक्त र धेरै गुलियो खानेकुरा नखानुहोस्, किनकि चिनीले ब्याक्टेरियालाई बढ्न मद्दत गर्छ।
धुम्रपान र सूर्तीजन्य पदार्थको सेवन पूर्ण रूपमा बन्द गर्नुहोस्।
अत्यधिक कफी वा चिया नपिउनुहोस्, यसले मुख सुक्खा बनाउँछ।
साबधानी (Precautions in Bad Breath)
नियमित रूपमा (दिनको दुई पटक) फ्लोराइडयुक्त मञ्जनले ब्रस गर्नुहोस्।
हरेक ३-४ महिनामा आफ्नो ब्रस परिवर्तन गर्नुहोस्।
यदि यी उपायहरू अपनाउँदा पनि १-२ हप्तासम्म मुख गनाउने समस्या हटेन भने तुरुन्तै दन्त चिकित्सक (Dentist) सँग परामर्श
लिनुहोस्।
पेशाब सम्बन्धी रोग वा इन्फ्ल्यामेस (सुन्निने समस्या) देखिएमा डाक्टरलाई देखाउनुहोस्, किनकि यो भित्री रोगको लक्षण हुन
सक्छ।
निष्कर्स (Conclusion)
मुखको दुर्गन्ध केवल व्यक्तिगत समस्या मात्र होइन, यो सामाजिक सम्बन्ध र स्वास्थ्यको सूचक पनि हो। सरसफाईमा ध्यान दिने,
घरेलु उपायहरू जस्तै अम्बाका पात वा तुलसीको प्रयोग गर्ने र प्रशस्त पानी पिउने गर्नाले यो समस्याबाट सजिलै मुक्ति पाउन
सकिन्छ। सधैँ सफा मुख र स्वस्थ मुस्कानले नै तपाईंको आत्मविश्वास बढाउँछ।
