चम्सुर साग (Lepidium sativum Linn.), जसलाई वैज्ञानिक नाम “लेपिडियम सैटाइवम” “लेपिया साटिभा” भनेर पनि चिनिन्छ, जुन Brassicaceae परिवारको सदस्य हो। यसलाई हिन्दीमा “हालों”, “हालिम”, “चन्दसूर”, “हर्फ अलकालम” जस्ता नामहरूले समेत चिनिन्छ। अंग्रेजीमा यसलाई “Common Garden Cress” (कॉमन गार्डन क्रेस), “Pepper Grass”, “Pepper Wort Cress” र “Nasturtium Cress” जस्ता नामहरूले सम्बोधन गरिन्छ। संस्कृतमा यसको नाम “चन्द्रिका”, […]

रिठ्ठा (Reetha) अथवा सोपनट प्रकृतिको अनमोल उपहार हो, जसले आफ्नो औषधीय र सफाईका गुणहरूले विभिन्न क्षेत्रमा विशेष स्थान बनाएको छ। प्राचीन समयदेखि आयुर्वेदमा यसको महत्व रहेको छ। यसको फल, बीज, र झोलमा सापोनिन नामक प्राकृतिक फोमिंग एजेन्ट पाइन्छ, जसले सफाई र कपालको स्वास्थ्य सुधारमा भूमिका खेल्छ। रिठ्ठालाई विशेषगरी कपाल धुने, छाला सफा गर्ने, र घरेलु […]

कन्टकारी, जसलाई वैज्ञानिक नामले Solanum virginiannum L. भनिन्छ, सोलेनेसी (Solanaceae) परिवारको एक प्रसिद्ध जङ्गली बिरुवा हो। यस बिरुवाको अन्य वैज्ञानिक नामहरू पनि छन्, जस्तै Solanum xanthocarpum र Solanum surattense। नेपालीमा यसलाई कन्टकारी, कटी, र कटेरी जस्ता विभिन्न नामहरूले चिनिन्छ। यो बिरुवा विशेष रूपमा काडेदार र जङ्गली रूपका कारण परिचित छ, र यसको उपनाम “थॉर्नी नाइट […]

औले चाँप को (Aule Chaanp), वैज्ञानिक नाम Michelia champaca Linn. हो, जुन Magnoliaceae परिवारको अंश हो। यसलाई हिन्दीमा चम्पा (Champa) भनिन्छ भने अंग्रेजीमा यसलाई Golden Champa वा Yellow Champa भनेर चिनिन्छ। संस्कृतमा यसलाई चम्पक (Champak), हेमफूल (Hemphul), र गन्धफली (Gandhaphali) भनिन्छ। यो बिरुवा यसको रमणीय र अत्यधिक मीठो बास्ना भएका फूलहरूको लागि प्रसिद्ध छ, जसलाई […]

रूखताप्रे (पवाँड) लाई केही ठाउँहरूमा पवाँर, पवांर, चकरोंधे, चक्रमर्द, चकवड़ आदि नामले पनि चिनिन्छ। यो बिरुवा केही हदसम्म कसौँदी जस्तै देखिन्छ। रूखताप्रेको बोट अलिकति गन्धयुक्त हुन्छ। यो औषधीय गुणले भरिपूर्ण हुन्छ र आयुर्वेदमा विभिन्न रोगहरूको उपचारका लागि यसको प्रयोग गरिन्छ। यसलाई अन्य विभिन्न वस्तुहरूसँग मिसाएर रूखताप्रे कफी बनाउने चलन पनि छ, जुन स्वास्थ्यका लागि अत्यन्त […]

कुश, जसलाई वैज्ञानिक नाम Desmostachya bipinnata (Linn.) Stapf. (डेस्मोस्टेकिया बाईपिन्नेटा) र अन्य पर्यायी नामहरू जस्तै Eragrostis cynosuroides (Retz.) Beauv. द्वारा पनि चिनिन्छ, Poaceae परिवारको एक प्रसिद्ध घाँस प्रजाति हो। यसलाई अंग्रेजीमा हल्फा ग्रास (Halfa grass) भनिन्छ। कुश नेपालमा विशेष रूपमा उष्णकटिबंधीय र उपउष्णकटिबंधीय क्षेत्रमा पाइन्छ र यो प्राचीन कालदेखि नै परम्परागत रूपमा धार्मिक अनुष्ठान र […]

कचुर (Curcuma zedoaria), जसलाई काली हल्दी, वन हलेदो, र कुरकुमा जेडोरिया पनि भनिन्छ, यो एक औषधीय वनस्पति हो जुन मुख्यत: दक्षिण एशिया, विशेष गरी भारत, नेपाल, र बंगलादेशमा पाइन्छ। यो Zingiberaceae परिवारको सदस्य हो, जसमा अदुवा (ginger) पनि पर्छ। कचुरको गमला रूपी फूल र त्यसका अङ्कुरहरूको उपयोग विभिन्न औषधीय गुणका लागि गरिन्छ। यसको बोट कडा […]

अन्तमूल (वैज्ञानिक नाम Tylophora indica, Syn. Tylophora asthmatica) एक महत्वपूर्ण औषधीय लहरो हो जुन मुख्यत: उष्णकटिबंधीय र उष्णमध्यम क्षेत्रहरूमा पाइन्छ। यसलाई अंग्रेजीमा “Emetic Swallow Wort” भनिन्छ र यसको परिवार Asclepiadaceae हो। यसलाई संस्कृतमा “लताक्षीरी”, “अर्कपर्णी”, र “दमबूटी” भनिन्छ भने हिन्दीमा पनि “अन्तमुल” र “दमबूटी” भनेर चिनिन्छ। नेपालीमा यसलाई “अन्तमुल”, “जङ्गली पिवनक”, “मुलिनी” र “अर्कपणी” का […]

अपराजिता (Clitoria ternatea L.), जसलाई अंग्रेजीमा “Winged-leaved clitoria” र हिन्दीमा पनि “अपराजिता” भनिन्छ । यो एक बहुवर्षीय लहरा हुने बिरुवा हो जुन मुख्यत: एशियाको उष्णकटिबंधीय क्षेत्रमा पाइन्छ। यो Fabaceae (लेग्युमिनोसी) परिवारमा पर्दछ। यसको फूलहरू प्रायः नीलो वा सेतो रङका हुन्छन्, जुन पुतलिको पखेटाको आकार जस्तो देखिन्छ देखिने भएर यसको नाम “Butterfly pea” पनि राखिएको हो […]

जङ्गली ज्वानो, जसलाई हिन्दी र नेपालीमा पनि अजमोदा भनिन्छ जुन एक प्रकारको औषधीय र खाध्य वनस्पति हो। यसको वैज्ञानिक नाम Apium graveolens र प्राचीन समयको नाम Syn-Carum graveolens (Linn.) Koso-Pol हो। अंग्रेजीमा यसलाई “Celery” भनिन्छ। यस वनस्पतिको उत्पत्ति भूमध्यसागरीय क्षेत्र बाट भएको मानिन्छ, र यो अहिले संसारभरका विभिन्न क्षेत्रहरूमा पाइन्छ। जङ्गली ज्वानो प्रायः गाजरको जस्तै […]