ताड़ी, जसलाई अंग्रेजीमा “palm sap” भनिन्छ, ताड़ीको वृक्ष (ताड़ वृक्ष)बाट प्राप्त हुने एक प्राकृतिक रस हो। ताड़ीको वृक्ष प्रायः उष्णकटिबंधीय र उप-उष्णकटिबंधीय क्षेत्रहरूमा पाइन्छ, जसमा नेपालका विभिन्न भागहरू समावेश छन्। यो वृक्ष शुष्क र समुद्र तटीय क्षेत्रहरूमा विशेष रूपले उगाइन्छ। ताड़ी उत्पादन गर्ने परम्परा विश्वका विभिन्न संस्कृतिहरूमा विद्यमान छ, र यसलाई प्राचीन समयदेखि स्थानीय समुदायहरूको […]
अविपत्तिकर चूर्ण (Avipattikara Churna) संस्कृत श्लोकत्रिकटु त्रिफला मुस्तं विडं चैव विडंगकम् । एला पत्रं च चूर्णानि समभागानि कारयेत् ॥ सर्वमेकीकृतं यावत् लवंगं तत्समं भवेत् । सर्वचूर्ण द्विगुणितं त्रिवृच्चूर्ण प्रदापयेत् ॥ भोजनादौ तथा मध्ये खादेन्माषाष्टकं शुभम् । सर्वमेकीकृतं यावत् तावत् शर्करयाऽन्वितम् ॥ अम्लपित्तं निहन्त्याशु विबन्धं मलमूत्रयोः । अग्निमान्यभवान् रोगान् नाशयेदविकल्पतः ॥ प्रमेहान् विंशतिं चैव सर्व दुर्नाम […]
अर्जुन चूर्ण (Arjuna Churna) संस्कृत श्लोकककुभोऽर्जुननामाख्यो नदीसर्जश्व कीर्त्तितः । इन्द्रदुवीरवृक्षश्च वीरश्च धवलः स्मृतः ॥२६॥ ककुभः शीतलो हृद्यः क्षतक्षयविषास्त्रजित् । मेदोमेहवणान् हन्ति तवरः कफपित्तहृत् ॥२७॥ भावप्रकाशनिघण्टु (वटादिवर्ग २६.२७९) अर्जुन चूर्ण निर्माणका लागि आवश्यक सामग्री: घटक नाम वैज्ञानिक नाम उपयोगी भाग प्रतिशत (%) अर्जुन Terminalia arjuna त्वक् 100 अर्जुन चूर्ण निर्माण विधि: अर्जुन चूर्ण उपयोग र मात्रा: […]
अजमोदादि चूर्ण (Ajamodadi Churna) संस्कृत श्लोकअजमोदा विडङ्गानि सैन्धवं देवदारु च ।चित्रकः पिप्पलीमूलं शतपुष्पा च पिप्पली ॥११५॥ मरिचं चेति कर्षांशं प्रत्येकं कारयेत् बुधः । कर्षास्तु पञ्च पथ्याया दश स्युर्वृद्धदारुकात् ॥११६॥ नागराच्च दशैव स्युः सर्वाण्येकत्र चूर्णयेत् । पिबेत्कोष्णजलेनैव चूर्णं श्वयथुनाशनम् ॥११७॥ आमवातरुजं हन्ति सन्धिपीडां च गृध्रसीम् । कटिपृष्टगुदस्थां च जङ्घयोश्च रुजं जयेत् ॥११८॥ तूनीप्रतूनी विश्वाची कफवातामयाञ्जयेत् । […]
गोब्रे सल्ला, जसलाई वैज्ञानिक नाम Abies spectabilis को रूपमा चिनिन्छ, नेपालको उच्च हिमाली क्षेत्र र भारतको उत्तराखण्ड, सिक्किम, कश्मीर जस्ता क्षेत्रमा पाइने महत्वपूर्ण औषधीय वनस्पति हो। यसलाई विशेषगरी हिमाली क्षेत्रमा “जीवन दिने रुख” को उपनामले चिनिन्छ। गोब्रे सल्लाको पात, जरा, काण्ड, र बिउ औषधि बनाउनका लागि उपयोग गरिन्छ, र यसमा पाइने विभिन्न सक्रिय तत्वहरूले यसलाई […]
सत्यानाशी , जसलाई अंग्रेजीमा Yellow Thistle भनिन्छ, एक बहुपरकारी वनस्पति हो जसको वैज्ञानिक नाम Sonchus oleraceus हो। यो वनस्पति सामान्यतया नेपाल र भारतको विभिन्न भागहरूमा १५०० मिटरको उचाईमा पाइन्छ। सत्यानाशीको प्रयोग परंपरागत रूपमा आयुर्वेदमा गरिन्छ, जहाँ यसका पात, फूल, जरा र काण्डलाई औषधीय गुणका लागि उपयोग गरिन्छ। यो प्राकृतिक रूपमा मैदानी क्षेत्रहरू, नदी र सडकका […]
असुरो (Vasa) एक महत्वपूर्ण औषधीय बिरुवा हो, जसलाई आयुर्वेदमा यसको औषधीय गुणहरूको लागि प्राचीन समय देखि प्रयोग गरिदै आएको छ । यसलाई वैज्ञानिक रूपमा Justicia adhatoda भनिन्छ। असुरोको विशेषता भनेको यसको गन्ध र स्वाद हो। यो मुख्य रूपमा नेपालका विभिन्न भागहरूमा पाइन्छ, विशेषगरी उचाइमा रहेका भूमिमा। यसका फूल, पात र जरा औषधि बनाउनका लागि अत्यन्त […]
बाबरी, जसलाई तुलसी बाबरी वा वनतुलसी पनि भनिन्छ, नेपाल र भारतका उष्ण ठाउँमा पाइने एक प्रकारको जंगली बोट हो। यो बिरुवा पहाड र उचाइ भएका क्षेत्रहरूमा स्वाभाविक रूपमा उम्रन्छ र यसको पात, जरा, र बिउ स्वास्थ्यका लागि लाभदायक मानिन्छ। पुराना जमानादेखि नै यसलाई घरेलु उपचारका रूपमा विभिन्न रोगहरूको उपचार गर्न प्रयोग गरिंदै आएको छ। बाबरीका […]
मेंहदी (हिना) एक प्रसिद्ध औषधीय तथा सांस्कृतिक वनस्पति हो, जसको इतिहास धेरै पुरानो छ। यसको उपयोग विशेषगरी दक्षिण एशियाली र मध्य पूर्वी संस्कृतिमा परम्परागत रूपमा छालामा डिजाइन बनाउन, धार्मिक अनुष्ठानहरूमा, र कपाललाई रङ दिनका लागि गरिन्छ। प्राचीनकालदेखि नै यसलाई शीतल, एन्टिब्याक्टेरियल र एन्टिफंगल गुणहरूको स्रोत मानिन्छ। यो वनस्पति तातो र शुष्क क्षेत्रहरूमा प्रचुर मात्रामा पाइन्छ […]
ज्वरो कम गर्न तुलसीको गोली: १० ग्राम पिप्ला र १० ग्राम मरिचको चूर्णमा तुलसीको पातको रस मिलाउनुहोस्। यो मिश्रणलाई चना जत्रो आकारको गोली बनाएर छायामा सुकाउनुहोस्। ज्वरो आएको बेला तातो पानीसँग १-२ गोली सेवन गर्दा फाइदा हुन्छ, सम्पूर्ण प्रकारका ज्वरो नष्ट हुन्छन्। ज्वरो आउन रोक्न तुलसी र मरिचको प्रयोग: ज्वरो आउने लक्षण देखिँदैछ भने १ […]
