चना, जसलाई बंगाल ग्राम पनि भनिन्छ, एक प्रमुख दलहन बाली हो। यो प्रोटीन, फाइबर, भिटामिन, र खनिज जस्ता पोषक तत्वले भरपूर हुन्छ। चनाको खेती नेपालका विभिन्न भागहरूमा गरिन्छ, विशेष गरी तराई र मध्य पहाडी क्षेत्रहरूमा। यसलाई धेरैजसो पकाएर खाने, दाल बनाउने, वा अंकुरित गरेर सेवन गरिन्छ। चनाको दाल स्वास्थ्यका लागि अत्यन्त फाइदाजनक मानिन्छ र यसले […]
ज्योतिष्मती भन्नाले आयुर्वेदिक चिकित्सामा प्रयोग हुने एक औषधीय बोटबिरुवालाई जनाउँछ। यसलाई संस्कृतमा “ज्योतिष्मती” वा “मालकङ्गनी” भनिन्छ भने नेपालीमा यसलाई “मालकांगनी” वा “मालकांग्नी” भन्ने गरिन्छ। यो बोटबिरुवा प्रायः एसिया, विशेष गरी भारत, नेपाल, चीन, र थाइल्याण्ड जस्ता देशहरूमा पाइन्छ। ज्योतिष्मतीको बीउ र तेल आयुर्वेदमा धेरै रोगहरूको उपचारको लागि प्रयोग गरिन्छ। यसले शारीरिक कमजोरी, जोर्निको दुखाई, तन्त्रिका […]
लाली गुराँस (Rhododendron) नेपालको राष्ट्रिय फूल हो र यो हिमाली क्षेत्रमा धेरै मात्रामा पाइन्छ। यसको वैज्ञानिक नाम Rhododendron arboreum हो। यो फूल गुलाबी, सेतो, रातो र गाढा रातो जस्ता विभिन्न रंगमा फुल्ने गर्छ। लाली गुराँसका फूलहरू मीठो महकदार हुन्छन् र यसका पातहरू चम्किला हरियो र मोटो हुन्छन्। यो बोट हिमालय क्षेत्रमा १,५०० देखि ३,००० मिटरको उचाइमा उम्रन्छ। […]
कूठ (Saussurea lappa) एक औषधीय बोट हो जुन मुख्यतया हिमालयी क्षेत्रहरूमा पाइन्छ। यसको वैज्ञानिक नाम Saussurea costus वा Saussurea lappa हो। यसको जरालाई आयुर्वेद, चिनियाँ चिकित्सा, र पारम्परिक उपचार पद्धतिहरूमा धेरै पुरानो समयदेखि प्रयोग गरिएको छ। कूठलाई संस्कृतमा “कुष्ठ” भनिन्छ, जसको अर्थ “त्वचा रोग नाश गर्ने” हो। यसमा एन्टी-इन्फ्लामेटरी, एन्टी-ब्याक्टेरियल, एन्टी-फंगल, र एन्टी-अल्सर जस्ता औषधीय […]
काने झार, जसलाई वैज्ञानिक दृष्टिले Commeline benghalensis Linn. र यसका अन्य पर्यायवाची नामहरु जस्तै Commeline prostrata Reg., Benghal wandering jew, Dew flower, Tropical spiderwort, आदि नामबाट चिनिन्छ, एक प्रकारको बहुवर्षीय बिरुवा हो जुन प्रायः औषधीय र पौराणिक प्रयोगको लागि परिचित छ। यसको विशेषता भनेको यसको पातहरू र फूलहरूको रूप हो जुन दैनिक रूपमा खोल्छ र […]
गिँदरी, वैज्ञानिक नाम Premna serratifolia L., वर्नामेसी (Verbenaceae) परिवारको एक प्रसिद्ध वनस्पति हो। यसको हिन्दि नामहरुमा “बड़ी अरनी,” “अरनी,” “अरणी,” “अंगेथु,” “गणियारी,” “गानियार,” र “वाकर” पर्दछन्। अंग्रेजीमा यसलाई “Creek premna,” “Spinous fire brand teak,” र “Coastal premna” भनिन्छ। संस्कृतमा यसलाई “अग्निमंथ,” “वृहतग्निमन्थ,” “गणिकारिका,” “कणिका,” “श्रीपर्णी,” “वैजयन्तिका,” “जया,” “जयन्ती,” “नादेयी,” र “वातघ्नी” जस्ता नामहरुले पनि चिनिन्छ। […]
पाञ्चान (वैज्ञानिक नाम: Ougeinia oojeinensis (Roxb.) Hochr. वा Ougeinia dalbergioides Benth., Desmodium oojeinense (Roxb.) H.Ohashi) परिवार Fabaceae को एक वनस्पति हो। यसलाई संस्कृतमा तिनिश, स्यन्दन, नेमी, रथद्रु, चित्रकृत, वञ्जुल जस्ता नामहरूले चिनिन्छ। हिन्दीमा यसलाई सानन, पानन, तिनिस, कालापलाश, र सन्दन भन्ने गरिन्छ। पाञ्चान प्रायः उष्णकटिबन्धीय र उपोष्णकटिबन्धीय क्षेत्रमा पाइन्छ, विशेष गरी भारत र दक्षिणी एसिया […]
बोके टिमुर, वैज्ञानिक नाम Zanthoxylum armatum (जैन्थोजाइलम आरमेटम), एक बिरुवा हो जुन प्राचीन औषधीय गुणहरूको लागि प्रसिद्ध छ। यसलाई हिंदीमा तेजबल, तुम्बुल, तुमरू र नेपालीमा बालेतिमूर (Baletimur) , परपरे टिमुर, बोके टिमुर, पहाडी मसला भनेर चिनिन्छ। यो Rutaceae परिवारमा पर्ने वनस्पति हो। बोके टिमुरको अन्य वैज्ञानिक नामहरूमा Zanthoxylum arenosum पनि समावेश गरिएको छ। यसको अंग्रेजी […]
ठूलो नीम, जसलाई वैज्ञानिक नाम Ailanthus excelsa ले चिनिन्छ, एक महत्वपूर्ण औषधीय बिरुवा हो। यसले आयुर्वेदिक चिकित्सा प्रणालीमा विशेष स्थान ओगटेको छ। ठूलो नीम नेपाल लगायत उष्णदेशीय क्षेत्रका विभिन्न भागहरूमा पाइन्छ। यो बिरुवाको काण्ड, बोक्रा, र पात औषधीय गुणले भरिपूर्ण मानिन्छ। यसको उपयोग विभिन्न रोगहरूको उपचारमा, जस्तै झाडापखाला, अपच, पिशाब सम्बन्धी रोग, र जोर्नी दुख्ने […]
सिउँडी (Euphorbia neriifolia Linn.) वा यूफॉर्बिया नेरीफोलिया, जसलाई संस्कृतमा सिंहतुण्ड, वज्री, वज्रद्रुम, सुधा, समन्तदुग्ध, स्नक् (स्नुह्) स्नुही, गुडा, नित्रिंशपत्र, सेहुण्ड भनेर चिनिन्छ, एक प्रकारको औषधीय पेडो हो जुन Euphorbiaceae परिवार सँग सम्बन्धित छ। यसलाई हिंदीमा थूहर, सेंहुड, सेंहुर, सेंड, मुठरिया सीज, मुठिया सीज, सौझ, थोहर भन्ने नामले पनि चिनिन्छ। अंग्रेजीमा यसलाई Common Milk Hedge, Hedge […]
