आजको समाजमा, विशेष गरी चाडपर्व र उत्सवहरूमा मिठा खानेकुराहरूको अत्यधिक सेवन गर्नु सामान्य कुरा बनेको छ। नेपाल जस्तो सांस्कृतिक देशमा तिहार र दशैँ जस्ता चाडपर्वमा मिठो खानेकुरा प्रचलनमा छन्। तर अत्यधिक चिनीको सेवनले स्वास्थ्यका लागि गम्भीर समस्या निम्त्याउन सक्छ। धेरैजसो आधुनिक मिठा खानेकुरामा परिष्कृत चिनी, कृत्रिम मिठास, र रासायनिक पदार्थहरू समावेश गरिन्छ, जसले शरीरमा दीर्घकालीन […]
आजको जीवनशैली र खानपानका कारण मुटु रोगहरू विश्वभर बढिरहेका छन्। अत्यधिक चिल्लो खाना, मानसिक तनाव, अनियमित निद्रा र व्यायामको कमी जस्ता समस्याहरूले मुटुलाई धेरै दबाब पुर्याउँछन्। मुटु स्वास्थ्यको महत्त्व बुझ्न र यसलाई बचाउनका लागि विभिन्न उपायहरू अपनाउन आवश्यक छ। आयुर्वेदिक चिकित्सा प्रणालीले शारीरिक र मानसिक स्वास्थ्यको लागि प्राकृतिक उपायहरू प्रदान गर्दछ। आयुर्वेदमा मुटुको स्वास्थ्यलाई मजबुत […]
गुप्तांगका रोगहरू मानिसको स्वास्थ्यमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दछन्, र यिनीहरूले शारीरिक र मानसिक दुवै प्रकारका प्रभाव पार्न सक्छन्। गुप्तांगमा हुने कुनै पनि समस्या, जस्तै जननांग संक्रमण, यौन सम्पर्कमार्फत फैलिने रोगहरू (STDs), अशुद्ध, र अस्वस्थ हाइजिनका कारण शरीरका अन्य अंगमा पनि असर पुर्याउन सक्छ। गुप्तांगका रोगहरू प्रायः यौन सम्पर्क, अस्वस्थ जीवनशैली, र स्वच्छता अभ्यासको कमीका कारण उत्पन्न […]
हाडे फूल जस्लाई सुदर्शन वा चक्रांगी पनि भनिन्छ आयुर्वेदिक औषधिको रूपमा प्रसिद्ध एक प्राकृतिक जडीबुटी हो। यो बिरुवा प्राचीन समयदेखि नै विभिन्न रोगहरूको उपचारमा प्रयोग हुँदै आएको छ। हाडे फूल विशेषगरी पात, जरा, र गानाको कारणले औषधीय रूपमा महत्वपूर्ण मानिन्छ। यसको विभिन्न भागहरूले रोगप्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउन, पाचन सुधार गर्न, तथा शारीरिक पीडाहरू कम गर्न मद्दत […]
साल (Sal) एक महत्त्वपूर्ण औषधीय वृक्ष हो जसको उपयोग प्राचीन आयुर्वेदमा विभिन्न रोगहरूको उपचारमा गरिन्छ। यसको विभिन्न भागहरू, जस्तै बिउ, धुप, काण्डको बोक्रा, पात, र फूल, औषधीय गुणहरूका लागि प्रशस्त मात्रामा प्रयोग गरिन्छ। नेपालमा सालका बोटहरू तराइ र उष्णकटिबंधीय पहाडी क्षेत्रमा पाइन्छन् र यसका औषधीय उपयोगहरूले प्राकृतिक चिकित्सा प्रणालीमा ठूलो स्थान ओगटेका छन्। सालका विभिन्न […]
ठुलो बयर, जसलाई वैज्ञानिक रूपमा Ziziphus jujuba Mill. (जिजीफस जुजुबा) Syn-Ziziphus sativa Gaertn. भनिन्छ, एक प्रकारको फल हो जुन विशेष रूपमा दक्षिण एशियामा लोकप्रिय छ। यो प्रायः उष्णकटिबंधीय र उपोष्णकटिबंधीय क्षेत्रमा पाइन्छ। ठुलो बयरको वानस्पतिक गुणहरू र औषधीय विशेषताहरूको कारण यसलाई आयुर्वेदमा महत्वपूर्ण मानिन्छ। यसको पात, फल, र बिउ विभिन्न प्रकारका रोगहरूको उपचारमा प्रयोग गरिन्छ। […]
ताड़ी, जसलाई अंग्रेजीमा “palm sap” भनिन्छ, ताड़ीको वृक्ष (ताड़ वृक्ष)बाट प्राप्त हुने एक प्राकृतिक रस हो। ताड़ीको वृक्ष प्रायः उष्णकटिबंधीय र उप-उष्णकटिबंधीय क्षेत्रहरूमा पाइन्छ, जसमा नेपालका विभिन्न भागहरू समावेश छन्। यो वृक्ष शुष्क र समुद्र तटीय क्षेत्रहरूमा विशेष रूपले उगाइन्छ। ताड़ी उत्पादन गर्ने परम्परा विश्वका विभिन्न संस्कृतिहरूमा विद्यमान छ, र यसलाई प्राचीन समयदेखि स्थानीय समुदायहरूको […]
अविपत्तिकर चूर्ण (Avipattikara Churna) संस्कृत श्लोकत्रिकटु त्रिफला मुस्तं विडं चैव विडंगकम् । एला पत्रं च चूर्णानि समभागानि कारयेत् ॥ सर्वमेकीकृतं यावत् लवंगं तत्समं भवेत् । सर्वचूर्ण द्विगुणितं त्रिवृच्चूर्ण प्रदापयेत् ॥ भोजनादौ तथा मध्ये खादेन्माषाष्टकं शुभम् । सर्वमेकीकृतं यावत् तावत् शर्करयाऽन्वितम् ॥ अम्लपित्तं निहन्त्याशु विबन्धं मलमूत्रयोः । अग्निमान्यभवान् रोगान् नाशयेदविकल्पतः ॥ प्रमेहान् विंशतिं चैव सर्व दुर्नाम […]
अर्जुन चूर्ण (Arjuna Churna) संस्कृत श्लोकककुभोऽर्जुननामाख्यो नदीसर्जश्व कीर्त्तितः । इन्द्रदुवीरवृक्षश्च वीरश्च धवलः स्मृतः ॥२६॥ ककुभः शीतलो हृद्यः क्षतक्षयविषास्त्रजित् । मेदोमेहवणान् हन्ति तवरः कफपित्तहृत् ॥२७॥ भावप्रकाशनिघण्टु (वटादिवर्ग २६.२७९) अर्जुन चूर्ण निर्माणका लागि आवश्यक सामग्री: घटक नाम वैज्ञानिक नाम उपयोगी भाग प्रतिशत (%) अर्जुन Terminalia arjuna त्वक् 100 अर्जुन चूर्ण निर्माण विधि: अर्जुन चूर्ण उपयोग र मात्रा: […]
अजमोदादि चूर्ण (Ajamodadi Churna) संस्कृत श्लोकअजमोदा विडङ्गानि सैन्धवं देवदारु च ।चित्रकः पिप्पलीमूलं शतपुष्पा च पिप्पली ॥११५॥ मरिचं चेति कर्षांशं प्रत्येकं कारयेत् बुधः । कर्षास्तु पञ्च पथ्याया दश स्युर्वृद्धदारुकात् ॥११६॥ नागराच्च दशैव स्युः सर्वाण्येकत्र चूर्णयेत् । पिबेत्कोष्णजलेनैव चूर्णं श्वयथुनाशनम् ॥११७॥ आमवातरुजं हन्ति सन्धिपीडां च गृध्रसीम् । कटिपृष्टगुदस्थां च जङ्घयोश्च रुजं जयेत् ॥११८॥ तूनीप्रतूनी विश्वाची कफवातामयाञ्जयेत् । […]
