परिचय (Introduction of Hyperthyroidism)
हाम्रो घाँटीको अघिल्लो भागमा रुद्रघण्टीको तलतिर एउटा सानो ग्रन्थि हुन्छ, जसलाई थाइरोइड ग्रन्थि (Thyroid Gland) भनिन्छ।
यो हेर्दा पुतली आकारको हुन्छ। यसले शरीरको चयापचय (Metabolism) प्रक्रियालाई नियन्त्रण गर्ने हार्मोनहरू—T3
(Triiodothyronine) र T4 (Thyroxine) उत्पादन गर्छ।
जब यो ग्रन्थि अत्यधिक सक्रिय हुन्छ र शरीरलाई आवश्यक पर्ने भन्दा बढी हार्मोन उत्पादन गर्न थाल्छ, तब त्यस अवस्थालाई
हाइपरथायरायडिज्म भनिन्छ। यसले शरीरको काम गर्ने गतिलाई निकै तीव्र बनाइदिन्छ, जसले गर्दा शरीरको ऊर्जा छिटो खर्च हुन्छ र
विभिन्न स्वास्थ्य समस्याहरू देखिन थाल्छन्। यो समस्या पुरुषको तुलनामा महिलाहरूमा बढी देखिने गर्छ।
लक्षण (Symptoms of Hyperthyroidism)
हाइपरथायरायडिज्म हुँदा शरीरका अंगहरूले सामान्य भन्दा छिटो काम गर्न थाल्छन्। यसका मुख्य लक्षणहरू यस प्रकार छन्:
- परिचय (Introduction of Hyperthyroidism)
- लक्षण (Symptoms of Hyperthyroidism)
- कारण (Causes of Hyperthyroidism)
- घरेलु उपचार (Home Remedies for Hyperthyroidism)
- थप अन्य उपाय (Extra Solution for Hyperthyroidism)
- खानपान तरिका (Dietary Guidelines for Hyperthyroidism)
- गर्न नहुने कार्यहरु (Things to avoid in Hyperthyroidism)
- साबधानी (Precautions in Hyperthyroidism)
- निष्कर्ष (Conclusion)
तौल घट्नु: धेरै भोक लाग्ने र राम्ररी खाना खाँदाखाँदै पनि शरीरको तौल लगातार घट्नु।
मुटुको धड्कन बढ्नु: मुटु ढुकढुक हुने वा धड्कन असामान्य रूपमा तीव्र हुनु।
घबराहट र चिडचिडापन: सानो कुरामा पनि रिस उठ्ने, डर लाग्ने वा छटपटी हुने।
पसिना धेरै आउनु: गर्मी सहन नसक्ने र शरीरबाट धेरै पसिना आउने।
हात काँप्नु: हातका औंलाहरू वा हत्केलाहरू काँप्ने समस्या देखिनु।
अनिद्रा: राती निद्रा नलाग्ने वा सुत्न गाह्रो हुने।
मांसपेशीमा कमजोरी: शरीर गलेको महसुस हुने र मांसपेशीहरू दुख्ने।
महिनावारीमा अनियमिता: महिलाहरूमा महिनावारी गडबड हुने वा कम रगत बग्ने।
कपाल झर्नु: कपाल पातलो हुँदै जाने र झर्ने समस्या।
आँखाको समस्या: कतिपय अवस्थामा आँखाहरू बाहिर निस्किए जस्तो देखिने (Bulging eyes)।
कारण (Causes of Hyperthyroidism)
हाइपरथायरायडिज्म हुनुका पछाडि विभिन्न स्वास्थ्य समस्या र जीवनशैली जिम्मेवार हुन सक्छन्:
ग्रेभ्स रोग (Grave’s Disease): यो एक प्रतिरोधात्मक प्रणाली (Autoimmune) सँग सम्बन्धित समस्या हो। यसमा शरीरको रक्षा
प्रणालीले नै थाइरोइड ग्रन्थिलाई बढी हार्मोन निकाल्न उत्तेजित गर्छ। यो वंशाणुगत पनि हुन सक्छ।
थाइरोइडाइटिस (Thyroiditis): थाइरोइड ग्रन्थिमा इन्फ्ल्यामेसन (सुन्निने समस्या) हुँदा भण्डार गरिएको हार्मोन अचानक रगतमा
मिसिन्छ, जसले गर्दा केही समयका लागि हाइपरथायरायडिज्म हुन्छ।
आयोडिनको अधिकता: आहारमा धेरै आयोडिनको प्रयोगले पनि थाइरोइड हार्मोन बढी बन्न सक्छ।
गाँठो पर्नु (Toxic Nodules): थाइरोइड ग्रन्थिमा साना गाँठाहरू पलाउनाले पनि हार्मोनको उत्पादन बढ्न सक्छ।
तनाव: अत्यधिक मानसिक तनावले हार्मोनको सन्तुलन बिगार्न सक्छ।
घरेलु उपचार (Home Remedies for Hyperthyroidism)
घरेलु उपचारले थाइरोइडलाई पूर्ण निको नपारे पनि यसका लक्षणहरू कम गर्न र ग्रन्थिको कार्यक्षमता सुधार्न मद्दत गर्छन्:
बेसार र दूध: बेसारमा हुने ‘करक्यूमिन’ ले शरीरको इन्फ्ल्यामेसन कम गर्छ। दैनिक राती सुत्नुअघि तातो दूधमा बेसार मिसाएर
पिउनाले फाइदा पुग्छ।
अश्वगन्धा: यसले शरीरमा हार्मोनको सन्तुलन मिलाउन र तनाव कम गर्न मद्दत गर्छ। राती सुत्ने बेला मनतातो दूधसँग एक चम्चा
अश्वगन्धा चूर्ण लिनु राम्रो हुन्छ।
तुलसी र घिउकुमारी (Aloe Vera): दुई चम्चा तुलसीको रसमा आधा चम्चा घिउकुमारीको गुदी मिसाएर सेवन गर्दा थाइरोइड सन्तुलनमा
मद्दत पुग्छ।
धनियाँको पानी: एक गिलास पानीमा दुई चम्चा धनियाँको दाना भिजाएर बिहान उमालेर पिउनाले पनि थाइरोइडमा राहत मिल्छ।
लौकाको रस: बिहान खाली पेटमा ताजा लौकाको रस पिउनाले पाचन प्रणाली सुध्रिन्छ र शरीरलाई चिसो राख्न मद्दत गर्छ।
थप अन्य उपाय (Extra Solution for Hyperthyroidism)
योग र प्राणायाम: कपालभाँती, उज्जायी प्राणायाम र सर्वाङ्गासन जस्ता योग अभ्यासहरू थाइरोइड ग्रन्थिका लागि निकै प्रभावकारी
मानिन्छन्।
ध्यान (Meditation): तनाव कम गर्न दैनिक १५-२० मिनेट ध्यान गर्नाले हार्मोन सन्तुलनमा सकारात्मक प्रभाव पर्छ।
पर्याप्त आराम: शरीरको मेटाबोलिज्म तीव्र हुने भएकोले शरीरलाई पर्याप्त आरामको आवश्यकता पर्छ।
खानपान तरिका (Dietary Guidelines for Hyperthyroidism)
हाइपरथायरायडिज्ममा के खाने भन्ने कुराले ठूलो भूमिका खेल्छ:
हरियो सागपात: आइरन र भिटामिनयुक्त पात भएका तरकारीहरू खानुहोस्।
फलफूल: ताजा फलफूल, विशेषगरी एन्टिअक्सिडेन्टयुक्त फलहरू (ब्लुबेरी, स्ट्रबेरी आदि) खानुहोस्।
दूधजन्य पदार्थ: क्याल्सियमको कमी हुन नदिन दूध र दहीको सेवन बढाउनुहोस्।
काजु र बदाम: यसमा तामा (Copper) जस्ता खनिज हुन्छन् जसले थाइरोइडलाई स्वस्थ राख्न मद्दत गर्छन्।
फाइबरयुक्त खाना: पूर्ण अन्न (Whole Grains) जस्तै गहुँ र कोदोको प्रयोग गर्नुहोस्।
गर्न नहुने कार्यहरु (Things to avoid in Hyperthyroidism)
बढी आयोडिन: आयोडिनयुक्त नुन वा समुद्री खानाको अत्यधिक प्रयोग नगर्नुहोस्।
जंक फूड: प्याकेटमा बन्द गरिएका, धेरै चिल्लो र मसालेदार खानेकुराबाट टाढै रहनुहोस्।
सोया उत्पादन: केही अवस्थामा सोयाबिन वा यसका उत्पादनहरूले थाइरोइडमा असर गर्न सक्छन्, त्यसैले यसको कम प्रयोग गर्नुहोस्।
धुम्रपान र मद्यपान: चुरोट र रक्सीले थाइरोइडको समस्यालाई थप जटिल बनाउँछ।
क्याफिन: कफी वा चियाको धेरै सेवनले मुटुको धड्कन र घबराहट अझ बढाउन सक्छ।
साबधानी (Precautions in Hyperthyroidism)
नियमित जाँच: थाइरोइडको स्तर (TSH, T3, T4) समय-समयमा परीक्षण गराइराख्नुहोस्।
औषधिको नियमितता: यदि डाक्टरले औषधि सिफारिस गर्नुभएको छ भने, त्यसलाई नबिराईकन खानुहोस्।
तौलको निगरानी: तौल धेरै घट्न थाल्यो भने तुरुन्त चिकित्सकलाई जानकारी गराउनुहोस्।
गर्भावस्थामा विशेष ध्यान: गर्भवती महिलाहरूमा थाइरोइडको समस्याले बच्चाको विकासमा असर गर्ने हुनाले विशेष सावधानी
अपनाउनुपर्छ।
निष्कर्ष (Conclusion)
हाइपरथायरायडिज्म एक दीर्घकालीन समस्या भए तापनि सही खानपान, अनुशासित जीवनशैली र समयमै गरिने उपचारबाट यसलाई सजिलै
नियन्त्रण गर्न सकिन्छ। यदि तपाईंलाई माथि उल्लेखित लक्षणहरू लगातार देखिएका छन् भने, घरेलु उपचारको भरमा मात्र नबसी
विशेषज्ञ डाक्टरको सल्लाह लिनु अनिवार्य छ। स्वस्थ जीवनका लागि मानसिक शान्ति र सन्तुलित आहार नै सबैभन्दा ठूलो औषधि हो।
