अल्सर आधुनिक जीवनशैलीमा देखिने एक कष्टकर स्वास्थ्य समस्या हो। नेपाली समाजमा ग्यास्ट्रिकको समस्यालाई सामान्य मान्ने चलन
छ, तर त्यही ग्यास्ट्रिक बिग्रिएर वा समयमा उपचार नपाउँदा त्यसले अल्सरको रूप लिन सक्छ। यो मुख्यतया पेट वा सानो आन्द्राको
भित्री तहमा हुने घाउ हो।
परिचय (Introduction of Ulcer)
अल्सर भनेको शरीरको कुनै पनि भित्री वा बाहिरी भागमा हुने घाउ वा प्वाल हो। विशेषगरी पाचन प्रणालीको सन्दर्भमा कुरा गर्दा,
यसलाई पेप्टिक अल्सर (Peptic Ulcer) भनिन्छ। जब हाम्रो पेटमा एसिड (अम्ल) को मात्रा बढ्छ र त्यसले पेटको भित्री
सुरक्षात्मक तह (lining) लाई क्षति पुर्याउँछ, तब त्यहाँ सानो घाउ बन्छ। यो घाउ आमाशय (Stomach) मा भएमा यसलाई
ग्यास्ट्रिक अल्सर र सानो आन्द्राको सुरुवाती भागमा भएमा डुओडेनल अल्सर भनिन्छ। समयमै ध्यान नदिएमा यो घाउ गहिरिएर रगत
बग्ने (Bleeding) वा प्वाल पर्ने सम्मको गम्भीर अवस्था आउन सक्छ।
लक्षण (Symptoms of Ulcer)
अल्सरका लक्षणहरू सुरुवाती चरणमा सामान्य लाग्न सक्छन्, तर यी निम्नानुसार हुन्छन्:
पेटको माथिल्लो भागमा जलन: खाना खाएपछि वा खाली पेटमा पेट पोल्ने वा दुख्ने।
अपच (Indigestion): खाएको खाना राम्ररी नपच्ने र पेट भारी हुने।
वाकवाकी र वान्ता: बारम्बार जी मिचलाउने वा कहिलेकाहीँ अमिलो पानी वान्ता हुने।
रगत बग्ने: गम्भीर अवस्थामा वान्तामा रगत देखिने वा दिसा कालो र लेदो जस्तो (Melena) हुने।
तौल घट्ने: भोक नलाग्ने र शरीरको वजन एक्कासि कम हुँदै जाने।
पेट सुन्निने समस्या (Bloating): पेट फुल्ने र ग्यास भरिएको महसुस हुने।
कारण (Causes of Ulcer)
अल्सर हुनुका मुख्य कारणहरूमा खराब जीवनशैली र केही ब्याक्टेरियाको संक्रमण प्रमुख मानिन्छन्:
एच. पाइलोरी (H. pylori) संक्रमण: यो एक प्रकारको ब्याक्टेरिया हो जसले पेटको भित्री तहलाई नष्ट गर्छ।
दुखाइ कम गर्ने औषधिको बढी प्रयोग: पेनकिलर (NSAIDs) जस्तै एस्पिरिन वा आइबुप्रोफेनको जथाभाबी सेवनले अल्सर निम्त्याउँछ।
खराब खानपान: धेरै पिरो, चिल्लो, र मसलेदार खानेकुराको नियमित सेवन।
मानसिक तनाव: अत्यधिक चिन्ता र तनावले पेटमा एसिडको उत्पादन बढाउँछ।
धूम्रपान र मद्यपान: सुर्तीजन्य पदार्थ र रक्सीले पेटको सुरक्षात्मक झिल्लीलाई कमजोर बनाउँछ।
घरेलु उपचार (Home Remedies for Ulcer)
अल्सरको सुरुवाती अवस्थामा र लक्षण कम गर्न घरमै उपलब्ध सामग्रीहरू प्रभावकारी हुन सक्छन्:
मुनक्का र सानो हर्रो: छोटी हर्रो (सानो हर्रो) र मुनक्कालाई पिसेर नियमित रूपमा भोजनपछि सेवन गर्दा अल्सरमा निकै लाभ
मिल्छ।
काँचो केरा: काँचो केरामा एन्टिब्याक्टेरियल गुण हुन्छ। यसको तरकारीमा थोरै हींग हालेर खाँदा पेटको घाउ निको हुन मद्दत
पुग्छ।
जीरा र सिधे नून: जीरा, सिधे नून र घिउमा भुटेको हींगको मिश्रणले सुक्खा अल्सरमा आराम दिन्छ।
दही र मोही: दहीमा हुने प्रोबायोटिक्सले पेटका हानिकारक ब्याक्टेरियासँग लड्न मद्दत गर्छ र पेटलाई शीतलता प्रदान गर्छ।
आँप वा बेलको पात: बेलको पात (Leaves) लाई रातभर पानीमा भिजाएर बिहान उक्त पानी पिउनाले पनि फाइदा पुग्छ।
थप अन्य उपाय (Extra Solution for Ulcer)
बदामको दूध: ५-७ वटा बदामलाई पिसेर दूधमा उमालेर सेलाएपछि पिउनाले पेटको जलन कम हुन्छ।
महको प्रयोग: महमा प्राकृतिक निको पार्ने गुण हुन्छ। मनतातो पानीमा मह मिसाएर बिहान पिउनाले पेटको भित्री घाउ निको हुन
सहयोग पुग्छ।
मेथीको पानी: एक चम्चा मेथीको दानालाई पानीमा उमालेर, छानेर त्यसमा मह मिसाएर चिया जस्तै पिउन सकिन्छ।
खानपान तरिका (Dietary Guidelines for Ulcer)
अल्सरका बिरामीले आफ्नो भोजनमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ:
के खाने? प्रशस्त मात्रामा फाइबर भएका खानेकुरा जस्तै स्याउ, ओट्स, दाल र हरियो सागसब्जी खानुहोस्। शरीरमा भिटामिन बी र सी
को मात्रा पुरा गर्न दही, दूध र फलफूलको सेवन बढाउनुहोस्।
कसरी खाने? एकै पटक धेरै खानुको सट्टा थोरै-थोरै गरेर दिनमा ५-६ पटक खानु राम्रो हुन्छ। खानालाई राम्ररी चपाएर खानुहोस्
ताकि पाचन प्रणालीमा थप भार नपरोस्।
पानीको प्रयोग: दिनभरिमा पर्याप्त पानी पिउनुहोस् तर खाना खाँदा खाँदै धेरै पानी नपिउनुहोस्।
गर्न नहुने कार्यहरु (Things to Avoid in Ulcer)
पिरो र तारेको खाना: खुर्सानी, गरम मसला र धेरै तेलमा तारिएका खानेकुरा पूर्ण रूपमा बार्नुपर्छ।
अमिलो र ग्याँस बढाउने फलफूल: कागती, सुन्तला जस्ता बढी अम्लीय फलफूलले जलन बढाउन सक्छ।
खाली पेट बस्ने: धेरै समयसम्म भोको बस्नाले पेटमा एसिड जम्मा भएर घाउलाई थप उत्तेजित बनाउँछ।
चिया र कफी: क्याफिनयुक्त पेय पदार्थले एसिडिटी बढाउँछ।
साबधानी (Precautions in Ulcer)
दुखाइ कम गर्ने औषधि: डाक्टरको सल्लाह बिना जथाभाबी दुखाइ कम गर्ने औषधि (Painkillers) नखानुहोस्।
स्वच्छता: खाना खानु अघि साबुन पानीले राम्ररी हात धुने गर्नुहोस् ताकि पखाला वा अन्य संक्रमण नहोस्।
नियमित जाँच: यदि दिसा कालो हुने वा रगत बग्ने समस्या देखिएमा तुरुन्त चिकित्सकको परामर्श लिनुहोस्।
तनाव व्यवस्थापन: योगा र ध्यानको माध्यमबाट मानसिक तनाव कम गर्ने प्रयास गर्नुहोस्।
निष्कर्ष (Conclusion)
अल्सर एक यस्तो समस्या हो जसलाई खानपान र अनुशासित जीवनशैलीले नियन्त्रण गर्न सकिन्छ। प्राकृतिक घरेलु उपायहरू जस्तै
मुनक्का, केरा र दहीको प्रयोगले निकै राहत दिन्छ। यद्यपि, घरेलु उपचारले मात्र सबै प्रकारका अल्सर निको नहुन सक्छन्। यदि
लक्षणहरू गम्भीर छन् वा लामो समयसम्म निको भइरहेका छैनन् भने, ढिला नगरी स्वास्थ्य संस्थामा गई विशेषज्ञको सल्लाह लिनु नै
बुद्धिमानी हुन्छ। स्वास्थ्य नै सबैभन्दा ठूलो धन हो, त्यसैले आफ्नो पेटको ख्याल राखौँ।
