टन्सिल (Tonsillitis)

परिचय (Introduction of Tonsillitis)

हाम्रो घाँटीको पछिल्लो भागमा दुईवटा साना मासुका डल्ला हुन्छन्, जसलाई ‘टन्सिल’ भनिन्छ। यिनीहरूले हाम्रो शरीरको
प्रतिरक्षा प्रणालीमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्। बाहिरबाट आउने कीटाणु, ब्याक्टेरिया वा भाइरसलाई शरीरभित्र पस्न नदिई
घाँटीमै रोक्ने काम यिनकै हो। जब यी टन्सिलहरूमा संक्रमण हुन्छ, तिनीहरू रातो हुन्छन् र सुन्निने समस्या (Inflammation)
देखिन्छ, जसलाई चिकित्सा भाषामा ‘टन्सिलाइटिस’ भनिन्छ। यो समस्या साना बच्चादेखि वृद्धसम्म जोसुकैलाई पनि हुन सक्छ।

लक्षण (Symptoms of Tonsillitis)

टन्सिल भएको अवस्थामा निम्न लक्षणहरू देखा पर्न सक्छन्:

घाँटीमा निकै दुखाइ हुनु र थुक निल्न पनि गाह्रो हुनु।

घाँटीको बाहिरी भाग वा ग्रन्थिहरू सुन्निनु।

उच्च ज्वरो आउनु र जिउ दुख्नु।

मुखबाट नराम्रो गन्ध आउनु।

आवाज धोद्रो हुनु वा स्वर बस्नु।

कान दुख्ने समस्या देखिनु।

टन्सिलमा सेतो वा पहेंलो खालको लेदो जमेको देखिनु।

बालबालिकाहरूमा खाना खान नमान्ने र झर्को मान्ने बानी हुनु।

कारण (Causes of Tonsillitis)

टन्सिल सुन्निनुका मुख्य कारणहरू यस प्रकार छन्:

भाइरल संक्रमण: रुघाखोकी लगाउने भाइरसका कारण धेरैजसो टन्सिलको समस्या हुन्छ।

ब्याक्टेरियल संक्रमण: ‘स्ट्रेप्टोकोकस’ नामक ब्याक्टेरियाको कारणले हुने संक्रमण।

चिसोको प्रभाव: धेरै चिसो खानेकुरा वा आइसक्रिम खानाले।

कमजोर रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता: शरीरमा कीटाणुसँग लड्ने शक्ति कम हुनु।

प्रदूषण: धुलो र धुवाँका कारण घाँटीमा हुने जलन।

घरेलु उपचार (Home Remedies for Tonsillitis)

टन्सिललाई घरमै रहेका सामग्रीहरू प्रयोग गरेर निको पार्न सकिन्छ। यहाँ केही प्रभावकारी उपायहरू दिइएका छन्:

नुन पानीले कुल्ला (Gargling):

एक गिलास मनतातो पानीमा आधा चम्चा नुन मिसाएर दिनको ३–४ पटक कुल्ला गर्दा घाँटीको सुजन कम हुन्छ र कीटाणुहरू मर्छन्।

उखुको रस र दूध:

उखुको रसलाई हल्का तताएर त्यसमा थोरै दूध मिसाई पिउनाले टन्सिलको दुखाइमा २–४ दिनभित्रै राहत मिल्छ।

सिरका (Vinegar) को प्रयोग:

३–४ थोपा सिरकालाई मनतातो पानीमा मिसाएर गारगल (कुल्ला) गर्नाले टन्सिलमा रहेका ब्याक्टेरिया नष्ट हुन्छन्।

बेसार र दूध:

राति सुत्ने बेलामा एक गिलास तातो दूधमा आधा चम्चा बेसार मिसाएर पिउनुहोस्। बेसारमा एन्टिबायोटिक गुण हुने हुनाले यसले
संक्रमण छिटो निको पार्छ।

अदुवा र मह:

अदुवाको रस र मह मिसाएर बिस्तारै चाट्नाले घाँटीको खसखस र दुखाइ कम हुन्छ।

तुलसीको पात (Leaves):

तुलसीको पातलाई पानीमा उमालेर त्यसमा अलिकति मह मिसाई चिया जस्तै पिउनाले निकै फाइदा गर्छ।

थप अन्य उपाय (Extra Solution for Tonsillitis)

तातो पानीको बाफ: नाक र मुखबाट तातो पानीको बाफ लिँदा घाँटीको नली खुल्छ र सास फेर्न सहज हुन्छ।

कागती र मह: मनतातो पानीमा कागतीको रस र मह मिसाएर पिउँदा शरीरको प्रतिरोधात्मक क्षमता बढ्छ।

लसुनको प्रयोग: लसुनमा ‘एलिसिन’ नामक तत्व हुन्छ जसले संक्रमण विरुद्ध लड्न मद्दत गर्छ। काँचो लसुनका दुई पोटी चपाउनु
फाइदाजनक हुन्छ।

खानपान तरिका (Dietary guidelines for Tonsillitis)

टन्सिल भएको बेला खानपानमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ:

झोलिलो खानेकुरा: तातो सुप, दालको रस र गेडागुडीको झोल प्रशस्त मात्रामा पिउनुहोस्।

नरम खाना: निल्न सजिलो हुने गरी खिचडी, जाउलो वा सादा खाना खानुहोस्।

प्रशस्त पानी: शरीरलाई हाइड्रेटेड राख्न दिनभरि मनतातो पानी पिइरहनुहोस्।

फलफूल: भिटामिन-सी युक्त फलफूल खानुहोस्, तर ती धेरै चिसो हुनुहुँदैन।

गर्न नहुने कार्यहरु (Things to avoid in Tonsillitis)

चिसो खानेकुरा: फ्रिजको पानी, आइसक्रिम, कोल्ड ड्रिंक्स र धेरै चिसो फलफूल नखानुहोस्।

तारेको र मसलेदार खाना: धेरै तेलमा तारेको, भुटेको र पिरो खानेकुराले घाँटीमा थप जलन पैदा गर्छ।

धूम्रपान र मद्यपान: चुरोट र रक्सीको सेवनले टन्सिलको समस्यालाई अझ बिगार्न सक्छ।

खट्टा खानेकुरा: धेरै अमिलो अचार वा दहीले घाँटीमा नकारात्मक असर गर्न सक्छ।

साबधानी (Precautions in Tonsillitis)

संक्रमित व्यक्तिले प्रयोग गरेका रुमाल, गिलास वा थाल अरूले प्रयोग नगर्ने।

नियमित रूपमा हात धुने बानी बसाल्ने।

धुलो र धुवाँबाट बच्न बाहिर निस्कँदा मास्कको प्रयोग गर्ने।

सकेसम्म कम बोल्ने ताकि घाँटीलाई आराम मिलोस्।

यदि ज्वरो धेरै दिनसम्म निको भएन वा सास फेर्न गाह्रो भयो भने तुरुन्त डाक्टरको सल्लाह लिने।

निष्कर्स (Conclusion)

टन्सिल एक सामान्य तर निकै कष्टकर समस्या हो। समयमै ध्यान दिएमा र माथि उल्लेखित घरेलु उपायहरू अपनाएमा यसलाई घरमै सजिलै
निको पार्न सकिन्छ। विशेषगरी खानपानमा परहेज गर्ने र घाँटीलाई तातो राख्नाले नै यो समस्याबाट छिटो छुटकारा पाउन सकिन्छ।
तर, यदि समस्या पटक-पटक दोहोरिइरहन्छ वा दुखाइ खप्नै नसक्ने हुन्छ भने चिकित्सकीय जाँच गराउनु नै बुद्धिमानी हुन्छ।