परिचय (Introduction of Gum Swelling)
गिजा सुन्निने समस्या, जसलाई चिकित्सा भाषामा जिन्जिभाइटिस (Gingivitis) भनिन्छ, मुखको स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित एक साझा तर
कष्टकर समस्या हो। यस अवस्थामा दाँतको वरिपरि रहेका नरम तन्तुहरू अर्थात् गिजा फुल्ने, रातो हुने र छुँदा वा ब्रस गर्दा
सजिलै रगत बग्ने हुन्छ। आयुर्वेदका अनुसार शरीरमा पित्त र रक्त दोष असन्तुलित हुँदा गिजामा यस्तो समस्या देखिन्छ।
यदि यसको समयमै उपचार गरिएन भने यो बढेर पायरिया वा पेरियोडोन्टाइटिस (Periodontitis) जस्तो गम्भीर रूपमा परिणत हुन सक्छ।
यसले गिजाका तन्तुहरू र दाँतलाई अड्याउने हड्डीलाई समेत क्षति पुर्याउँछ, जसका कारण दाँत हल्लिने वा झर्ने जोखिम बढ्छ।
त्यसैले मुखको सरसफाइ र खानपानमा ध्यान दिनु यस समस्याबाट बच्ने उत्तम उपाय हो।
लक्षण (Symptoms of Gum Swelling)
गिजा सुन्निने समस्या हुँदा निम्न लक्षणहरू देखा पर्न सक्छन्:
- परिचय (Introduction of Gum Swelling)
- लक्षण (Symptoms of Gum Swelling)
- कारण (Causes of Gum Swelling)
- घरेलु उपचार (Home Remedies for Gum Swelling)
- थप अन्य उपाय (Extra Solution for Gum Swelling)
- खानपान तरिका (Dietary Guidelines for Gum Swelling)
- गर्न नहुने कार्यहरु (Things to Avoid in Gum Swelling)
- सावधानी (Precautions in Gum Swelling)
- निष्कर्ष (Conclusion)
गिजा सामान्यभन्दा बढी फुल्ने र नरम हुनु।
गिजाको रङ गाढा रातो वा बैजनी देखिनु।
ब्रस गर्दा वा केही खाँदा गिजाबाट सजिलै रगत बग्ने (Bleeding)।
गिजामा निरन्तर दुखाइ वा चिलाउने महसुस हुनु।
मुखबाट दुर्गन्ध आउने समस्या (Bad Breath)।
दाँत र गिजाको बीचमा खाली ठाउँ बन्नु वा गिजा तलतिर सर्दै जानु।
गिजामा पिप जम्ने वा संक्रमण देखिने।
कारण (Causes of Gum Swelling)
गिजा सुन्निने मुख्य कारणहरू यस प्रकार छन्:
मुखको सरसफाइमा कमी: दाँत राम्ररी सफा नगर्दा त्यसमा ‘प्लाक’ (Plaque) जम्छ, जसले ब्याक्टेरिया उत्पन्न गराई गिजा सुन्निने
बनाउँछ।
पोषक तत्वको अभाव: शरीरमा भिटामिन-सी (Vitamin C) र भिटामिन-बी (Vitamin B) को कमीले गिजा कमजोर भई सुन्निने गर्छ।
संक्रमण (Infection): मुखमा हुने फंगल वा ब्याक्टेरियल संक्रमणका कारण गिजामा इन्फ्ल्यामेस (Inflammation) वा सुन्निने
समस्या हुन्छ।
हर्मोनल परिवर्तन: गर्भावस्था, किशोरावस्था वा महिनावारीको समयमा हुने हर्मोनल परिवर्तनले पनि गिजालाई संवेदनशील बनाउँछ।
गलत खानपान: धेरै गुलियो, सुर्तीजन्य पदार्थ र रक्सीको सेवनले गिजालाई हानि पुर्याउँछ।
अन्य रोगहरू: मधुमेह (Diabetes) वा रगत सम्बन्धी केही समस्या भएका व्यक्तिहरूमा गिजा सुन्निने जोखिम बढी हुन्छ।
घरेलु उपचार (Home Remedies for Gum Swelling)
गिजाको सामान्य सुजन कम गर्न घरमै उपलब्ध सामग्रीहरू प्रभावकारी हुन सक्छन्:
नुन पानीको कुल्ला: आधा गिलास मनतातो पानीमा आधा चम्चा नुन मिसाएर दिनमा २–३ पटक कुल्ला गर्दा ब्याक्टेरिया मर्छन् र सुजन
कम हुन्छ।
ल्वाङको तेल (Clove Oil): ल्वाङको तेलमा थोरै मरिचको धुलो मिसाएर गिजामा लगाउँदा दुखाइ र सुजन दुवैमा राहत मिल्छ। यसमा
एन्टि-अक्सिडेन्ट गुण हुन्छ।
बेसार (Turmeric): बेसारमा ‘कर्पोमिन’ हुन्छ जसमा एन्टि-इन्फ्ल्यामेटोरी गुण हुन्छ। थोरै बेसारमा नुन र तोरीको तेल मिसाएर
गिजामा १०–१५ मिनेट लगाएर कुल्ला गर्दा फाइदा हुन्छ।
फिटकिरी (Alum): फिटकिरीको धुलोलाई गिजामा बिस्तारै माड्दा वा यसको पानीले कुल्ला गर्दा गिजा कसिलो हुन्छ र रगत बग्न
रोकिन्छ।
एलोभेरा जेल (Aloe Vera): ताजा एलोभेराको जेल गिजामा लगाएर ५ मिनेट छाडिदिने र त्यसपछि सफा पानीले कुल्ला गर्ने। यसले
संक्रमण हटाउन मद्दत गर्छ।
तोरीको तेल र नुन: तोरीको तेलमा थोरै नुन मिसाएर गिजा मालिस गर्दा रक्तसञ्चार सुधार हुन्छ र सुजन घट्छ।
अदुवा र प्याज: अदुवाको रसमा नुन मिसाएर लगाउनाले वा प्याजको टुक्रा गिजामा रगड्नाले पनि ब्याक्टेरिया कम हुन्छन्।
थप अन्य उपाय (Extra Solution for Gum Swelling)
बबुलको बोक्रा (Babol Bark): बबुलको बोक्रालाई पानीमा उमालेर बनाइएको काँढाले कुल्ला गर्दा गिजाको घाउ र सुजन छिटो निको
हुन्छ।
टि-ट्री आयल (Tea Tree Oil): यस तेलले गिजामा हल्का मालिस गर्दा एन्टी-सेप्टिकको काम गर्छ।
स्याउको सिरका (Apple Cider Vinegar): एक गिलास पानीमा एक चम्चा स्याउको सिरका मिसाएर कुल्ला गर्दा मुखको pH सन्तुलनमा
रहन्छ।
अजवाइनको प्रयोग: अजवाइनलाई भुटेर पिस्ने र त्यसमा तोरीको तेल मिसाएर गिजामा दल्दा दाँतका अन्य समस्यामा पनि आराम मिल्छ।
खानपान तरिका (Dietary Guidelines for Gum Swelling)
गिजाको स्वास्थ्यका लागि खानपानमा निम्न सुधारहरू आवश्यक छन्:
भिटामिन-सी युक्त फलफूल: अमला, कागती, सुन्तला र अम्बा जस्ता फलफूलको सेवन बढाउनुहोस्।
तरल पदार्थको सेवन: प्रशस्त मात्रामा पानी र ताजा जुस पिउनुहोस् जसले मुख सुख्खा हुन दिँदैन।
नरम खाना: गिजा सुन्निएको बेला धेरै कडा वा चपाउन गाह्रो हुने खानाको सट्टा नरम र सजिलै पच्ने खाना खानुहोस्।
काँचो तरकारी: गाँजर र काँक्रो जस्ता तरकारीहरू चपाएर खाँदा गिजाको प्राकृतिक रूपमा व्यायाम हुन्छ (तर सुजन धेरै छ भने
सावधानी अपनाउनुहोस्)।
गर्न नहुने कार्यहरु (Things to Avoid in Gum Swelling)
सुर्ती र रक्सी: चुरोट, खैनी र रक्सीको सेवन पूर्ण रूपमा बन्द गर्नुहोस्, यसले संक्रमण बढाउँछ।
अत्यधिक तातो र पिरो: धेरै तातो, पिरो र मसलेदार खानाले गिजामा जलन पैदा गर्छ।
गुलियो पदार्थ: चकलेट, मिठाई वा च्युइङगम नखानुहोस्, किनकि यसले ब्याक्टेरियालाई निम्त्याउँछ।
केमिकल युक्त माउथवास: धेरै कडा केमिकल भएका माउथवासको प्रयोग नगर्नुहोस्, यसको सट्टा प्राकृतिक उपाय अपनाउनुहोस्।
सावधानी (Precautions in Gum Swelling)
नरम ब्रसको प्रयोग: सधैं ‘सफ्ट’ ब्रस प्रयोग गर्नुहोस् र दाँत माझ्दा गिजामा धेरै बल नगर्नुहोस्।
नियमित सरसफाइ: बिहान र बेलुका खाना खाइसकेपछि अनिवार्य रूपमा ब्रस गर्ने बानी बसाल्नुहोस्।
कुल्ला गर्ने बानी: केही पनि खाएपछि तुरुन्तै सफा पानीले कुल्ला गर्नुहोस् ताकि खानाका कणहरू दाँतमा नअल्झिउन्।
नियमित दन्त जाँच: वर्षमा कम्तिमा दुई पटक दन्त चिकित्सकसँग सल्लाह लिनुहोस्।
निष्कर्ष (Conclusion)
गिजा सुन्निने समस्यालाई सामान्य सम्झेर बेवास्ता गर्नु हुँदैन। यो केवल मुखको समस्या मात्र नभई समग्र स्वास्थ्यको ऐना पनि
हो। माथि उल्लेखित घरेलु उपायहरू सामान्य सुजन र दुखाइका लागि अत्यन्त प्रभावकारी छन्। यद्यपि, यदि यी उपायहरू अपनाउँदा
पनि गिजाबाट रगत बग्ने नरोकिएमा, दाँत हल्लिन थालेमा वा अत्यधिक दुखाइ भएमा ढिला नगरी चिकित्सकको सल्लाह लिनुपर्छ। मुखको
राम्रो सरसफाइ नै स्वास्थ्य गिजा र बलियो दाँतको आधार हो।
