हर्निया एक सामान्य तर पीडादायी स्वास्थ्य समस्या हो, जसलाई बेलैमा ध्यान नदिए यसले जटिल रूप लिन सक्छ। शरीरको कुनै
आन्तरिक अङ्ग (प्रायः आन्द्रा) मांसपेशीको कमजोर भाग वा प्वालबाट बाहिर निस्कने अवस्थालाई हर्निया भनिन्छ।
परिचय (Introduction of Hernia)
हर्निया भनेको शरीरको कुनै पनि अङ्ग आफ्नो निश्चित स्थान छोडेर मांसपेशी वा तन्तुको कमजोर भागबाट बाहिरतिर फुल्लिने वा
निस्कने अवस्था हो। यो प्रायः पेटको तल्लो भाग, नाइटो, वा जाँघको वरिपरि बढी देखिन्छ। जब मांसपेशीहरू कमजोर हुन्छन् वा
त्यसमा प्वाल पर्छ, तब भित्रका नरम अङ्गहरू बाहिरतिर दबाब दिएर निस्कन्छन्। यो समस्या पुरुष र महिला दुवैमा हुन सक्छ, तर
यसको प्रकार र स्थान फरक हुन सक्छ।
लक्षण (Symptoms Of Hernia)
हर्नियाको मुख्य लक्षण भनेको शरीरको कुनै भागमा गाँठो जस्तो देखिनु वा सुन्निनु हो। यसका अन्य लक्षणहरू यस प्रकार छन्:
फुल्लिएको देखिनु: खोक्दा, भारी सामान उठाउँदा वा दिसा-पिशाब गर्दा बल लगाउँदा गाँठो बढी प्रस्ट देखिनु।
- परिचय (Introduction of Hernia)
- लक्षण (Symptoms Of Hernia)
- कारण (Causes of Hernia)
- घरेलु उपचार (Home Remedies for Hernia)
- थप अन्य उपाय (Extra Solution for Hernia)
- खानपान तरिका (Dietary Guidelines for Hernia)
- गर्न नहुने कार्यहरु (Things to Avoid in Hernia)
- साबधानी (Precautions in Hernia)
- निष्कर्ष (Conclusion)
दुखाइ र असजिलोपन: प्रभावित क्षेत्रमा भारीपन महसुस हुनु वा काम गर्दा चहर्याउने दुखाइ हुनु।
पोल्नु: गाँठो भएको ठाउँमा पोलेको जस्तो अनुभव हुनु
अपच (Indigestion): पेटको हर्निया भएमा खाना खान कठिनाइ हुने वा छाती पोल्ने समस्या हुन सक्छ।
ढल्किँदा वा सुत्दा गायब हुनु: धेरैजसो हर्निया सुतेको बेला भित्र जान्छन् र उठ्दा वा बल गर्दा बाहिर निस्कन्छन्।
कारण (Causes of Hernia)
हर्निया हुनुको मुख्य कारण मांसपेशीको कमजोरी र अत्यधिक दबाब हो। यसका केही प्रमुख कारणहरू निम्न छन्:
पुरानो खोकी: लामो समयसम्म खोकिरहँदा पेटको मांसपेशीमा दबाब पर्छ।
कब्जियत: दिसा गर्दा धेरै बल लगाउनाले पनि हर्निया हुने जोखिम बढ्छ।
भारी वजन उठाउनु: क्षमताभन्दा बढी वजन उठाउँदा मांसपेशी च्यातिन वा कमजोर हुन सक्छ।
मोटोपन: शरीरको धेरै तौलले पेटको भित्तामा निरन्तर दबाब दिन्छ।
गर्भावस्था: महिलाहरूमा गर्भावस्थाको समयमा पेटको मांसपेशी तन्किने र कमजोर हुने भएकाले हर्निया हुन सक्छ।
बुढ्यौली: उमेर बढ्दै जाँदा मांसपेशीहरू प्राकृतिक रूपमै कमजोर हुँदै जान्छन्।
शल्यक्रियाको दाग: पहिले गरिएको कुनै अपरेशनको ठाउँमा मांसपेशी कमजोर भएर पनि हर्निया (Incisional Hernia) हुन सक्छ।
घरेलु उपचार (Home Remedies for Hernia)
हर्नियाको पूर्ण उपचार प्रायः शल्यक्रिया नै हो, तर सुरुवाती अवस्थामा र दुखाइ कम गर्न केही प्रभावकारी घरेलु उपायहरू
अपनाउन सकिन्छ:
१. हर्रो र एरन्डीको तेलको प्रयोग:
तपाईंले उपलब्ध गराउनुभएको जानकारी अनुसार, सानो हर्रोलाई गाईको पिशाबमा उमालेर, त्यसलाई सुकाएपछि एरन्डी (Castor) को
तेलमा भुट्नुहोस्। यसलाई पिसेर धुलो बनाउनुहोस्। यस धुलोमा बीरेनुन, ज्वानो र हिङ मिसाउनुहोस्। दैनिक ५ ग्राम यो मिश्रण
बिहान-बेलुका मनतातो पानीसँग सेवन गर्दा आन्द्राको वृद्धि (आन्त्रवृद्धि) कम गर्न सहयोग पुग्छ।
२. ज्वानो र पुदिनाको रस:
२० थोपा ज्वानोको रस र २० थोपा पुदिनाको रस एक गिलास पानीमा मिसाएर पिउनाले पेटको ग्यास कम हुन्छ र हर्नियाको कारण हुने
दुखाइमा राहत मिल्छ।
३. वचा र तोरीको लेप:
वचा (एक प्रकारको जडीबुटी) र तोरीलाई पानीमा मिसाएर राम्रोसँग पिस्नुहोस्। यो लेपलाई सुन्निएको वा हर्निया भएको ठाउँमा
लगाउनाले सुन्निने समस्या (Inflammation) कम हुन्छ।
४. बरफको प्रयोग (Cold Compress):
हर्निया भएको ठाउँमा दुखाइ वा जलन भएमा बरफले सेक्दा अस्थायी रूपमा राहत मिल्छ र सुन्निन कम हुन्छ।
५. घिउकुमारी (Aloe Vera):
घिउकुमारीको जुसले शरीरमा एन्टि-इन्फ्लेमेटरीको काम गर्छ, जसले भित्री जलन र दुखाइ कम गर्न मद्दत गर्छ।
थप अन्य उपाय (Extra Solution for Hernia)
हर्निया बेल्ट (Truss): डाक्टरको सल्लाहमा हर्निया बेल्ट लगाउन सकिन्छ, जसले बाहिर निस्केको अङ्गलाई भित्रै थिचेर राख्न
मद्दत गर्छ।
तौल नियन्त्रण: यदि तपाईंको तौल बढी छ भने त्यसलाई घटाउनाले मांसपेशीमा पर्ने दबाब कम हुन्छ।
योगासन: केही हल्का योगहरू (जस्तै: पवनमुक्तासन – तर सावधानीपूर्वक) विज्ञको सल्लाहमा गर्दा फाइदा हुन सक्छ।
खानपान तरिका (Dietary Guidelines for Hernia)
हर्नियाका बिरामीले आफ्नो पाचन प्रणालीलाई स्वस्थ राख्न खानपानमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ:
फाइबरयुक्त खाना: कब्जियत हुन नदिन पर्याप्त मात्रामा हरिया सागपात, फलफूल र रेसादार खानेकुरा खानुपर्छ।
थोरै-थोरै खाने: एकै पटक टन्न खानुको साटो दिनमा धेरै पटक थोरै-थोरै खाने बानी बसाल्नुपर्छ। यसले पेटको दबाब कम गर्छ।
पर्याप्त पानी: दिनभरमा कम्तीमा ३-४ लिटर पानी पिउनाले पाचन प्रक्रिया राम्रो हुन्छ र कब्जियत हुँदैन।
तरल पदार्थ: दालको रस, झोलिलो खानेकुरा र फलफूलको रस सेवन गर्नु लाभदायक हुन्छ।
गर्न नहुने कार्यहरु (Things to Avoid in Hernia)
भारी सामान नउठाउनु: भुइँबाट भारी सामान उठाउँदा सिधै पेटमा बल पर्ने भएकाले यस्तो कार्य नगर्नुहोस्।
मसालेदार र चिल्लो खाना: पिरो, धेरै मसला र तेल भएको खानाले ग्यास बढाउँछ, जसले हर्नियाको दुखाइ बढाउन सक्छ।
धुम्रपान: धुम्रपानले खोकी निम्त्याउँछ र मांसपेशीलाई कमजोर बनाउँछ।
तनाव नलिनु: अत्यधिक मानसिक तनावले पनि पाचनमा असर पुर्याउन सक्छ।
साबधानी (Precautions in Hernia)
दिसा-पिशाब गर्दा कहिल्यै पनि अनावश्यक बल प्रयोग नगर्नुहोस्।
लामो समयसम्म खोकी लागिरहेको छ भने तुरुन्त उपचार गर्नुहोस्।
अचानक हर्निया भएको ठाउँ साह्रो हुने, अत्यधिक दुख्ने वा उल्टी हुने भएमा यो संकटकालीन अवस्था (Strangulated Hernia) हुन
सक्छ, यस्तोमा ढिलो नगरी अस्पताल जानुहोस्।
कुनै पनि घरेलु उपचार सुरु गर्नुअघि एक पटक चिकित्सकको सल्लाह लिनु राम्रो हुन्छ।
निष्कर्ष (Conclusion)
हर्निया एक यस्तो समस्या हो जसलाई घरेलु उपाय र जीवनशैलीमा परिवर्तन गरेर नियन्त्रणमा राख्न सकिन्छ, तर यसलाई पूर्ण रूपमा
निको पार्न धेरैजसो अवस्थामा चिकित्सकिय परामर्श र शल्यक्रियाकै आवश्यकता पर्दछ। माथि उल्लेखित घरेलु उपायहरूले दुखाइ कम
गर्न र समस्यालाई बढ्न नदिन मद्दत पुर्याउँछन्। आफ्नो शरीरको सुन्निएको भागलाई बेवास्ता नगर्नुहोस् र स्वस्थ खानपान र
सावधानी अपनाएर यसबाट हुन सक्ने जटिलताबाट बच्नुहोस्।
