तूतमलंगा (तुखमलंगा) वा Egyptian Sage, वैज्ञानिक रूपमा Salvia aegyptiaca Linn. भनेर चिनिन्छ। यो Lamiaceae परिवारको सदस्य हो। यो बिरुवा प्राचीन समयदेखि इजिप्टमा प्रचलित थियो र त्यसैले यसलाई “Egyptian Sage” वा इजिप्शियन सेज पनि भनिन्छ। यसको अन्य वैज्ञानिक नाम Salvia pumila Benth. पनि हो। तूतमलंगाको प्रजाति जडिबुटीहरूको रूपमा चिनिन्छ, जसको मुख्य उद्देश्य विभिन्न औषधीय गुणहरूलाई साधारण […]
द्रोणपुष्पी, जसलाई वैज्ञानिक नाम अनुसार Leucas cephalotus (Roth) Spreng. भनिन्छ, एक प्रकारको हर्बोशियस वनस्पति हो जुन Lamiaceae परिवारसँग सम्बन्धित छ। यसलाई हिन्दीमा गूमाडलेडोना, गोया, मोरापाती, र धुरपीसग पनि भनिन्छ। संस्कृतमा यसलाई द्रोणपुष्पी, फलेपुष्पा, पालिंदी, कुंभयोनिका र द्रोणा भनेर चिनिन्छ। अंग्रेजीमा यसलाई “Thumbe” भनिन्छ। द्रोणपुष्पी प्रायः नेपालको विभिन्न उच्च पहाडी क्षेत्रहरूमा पाइन्छ, जहाँ यसको उपयोग विभिन्न […]
चेप्टे सिउँडी, जसलाई वैज्ञानिक नाम Euphorbia antiquorum Linn. द्वारा चिनिन्छ, यूफॉर्बियासी परिवारसँग सम्बन्धित एक वनस्पति हो। यसलाई संस्कृतमा वज्रकण्टक, वज्री र त्रिधारासेंहुण्ड भनिन्छ। हिंदीमा यसलाई तिधारासेंहुड वा तिधारा थूहर भनेर चिनिन्छ। यो वनस्पति विशेष रूपमा भारत, पाकिस्तान, नेपाल, र बंगलादेशमा पाइन्छ र प्रायः पहाडी क्षेत्रहरूमा यसको अस्तित्व देखिन्छ। चेप्टे सिउँडीलाई अङ्ग्रेजिमा antique spurge or “Euphorbia of […]
तितेपाती, जसलाई संस्कृतमा दमनक, दान्त, मुनिपुत्र, तपोधन, गन्धोत्कट, ब्रह्मजट, विनीत, कलपत्रक, दमन र अन्य नामबाट चिनिन्छ, यो एक औषधीय वनस्पति हो। यसलाई हिन्दीमा दौना वा दवना भनिन्छ भने अंग्रेजीमा Motherwort र Sagebrush को नामले परिचित छ। तितेपातीको जैविक नाम Leonurus cardiaca हो र यो विशेषत: आयुर्वेद र पारम्परिक चिकित्सा प्रणालीमा महत्वपूर्ण भूमिका निभाउँछ। तितेपाती प्रायः भुतपूर्व प्रादेशिक क्षेत्रहरूमा, विशेष गरी हिमाली क्षेत्रमा पाइन्छ। यो बिरुवा प्रायः ३ फिटसम्मको उचाइमा हुर्कन्छ र यसको पातहरू गहिरो […]
“जुँगे लहरो” (Capparis sepiaria), वैज्ञानिक नाम Capparis sepiaria, क्याप्परिडेसी (Capparidaceae) परिवारमा पर्ने सानो रूख हो। यसको संस्कृतमा विभिन्न नामहरू छन् जस्तै जुँगे लहरो, व्याघनखी, तपसप्रिय, करम्भा, र व्याघघण्टी। हिन्दीमा यसलाई अर्दन्दा, झख्मबेल, हिंस, झिरिस, र करवा भनेर पनि चिनिन्छ। अंग्रेजीमा यसलाई Caper वा Caper berry भनिन्छ। यो बिरुवा आफ्नो औषधीय गुणहरूको लागि प्रसिद्ध छ र परम्परागत उपचारमा यसको विभिन्न भागहरू, जस्तै रुइँ र पातहरू, चोटपटक, संक्रमण, र सुजन जस्ता रोगहरूका लागि […]
गुल्मोहर को वैज्ञानिक नाम Delonix regia (Bojerex Hook.) Raf. हो जुन एक सुन्दर र रंगीन फूल हुने रूख हो। यसको अङ्ग्रेजी नाम Flamboyant Tree र Royal Poinciana पनि हो। यो रूख Caesalpiniaceae कुलको सदस्य हो र संसारभरि खासगरी उष्णकटिबंधीय क्षेत्रहरूमा पाइन्छ। यसको फूलहरू रातो र सुन्तला रंगका हुन्छन् जसले यसलाई आकर्षक बनाउँछ। गुल्मोहरको उत्पत्ति अफ्रिका र एशियाका केही भागहरूमा भएको मानिन्छ, तर अहिले […]
गोविन्द फल, जसलाई वैज्ञानिक नाम अनुसार Capparis zeylanica Linn. र Capparis acuminata Roxb. भनिन्छ, एक प्रकारको बिरुवा हो जुन Capparidaceae परिवारको सदस्य हो। यस बिरुवालाई हिन्दीमा अर्दन्दा, जख्मबेल, हिंस, झिरिस, करवा जस्ता नामहरूबाट चिनिन्छ। संस्कृतमा यसलाई गोविन्द फल, गोविन्द फल, तपसप्रिय, करम्भा, व्याघघण्टी नामबाट चिनिन्छ। अंग्रेजीमा यसलाई caper वा Caper berry भनिन्छ। गोविन्द फलको बिरुवा प्रायः उष्णकटिबन्धीय र उपोष्णकटिबन्धीय क्षेत्रहरूमा पाइन्छ […]
ककडी, जसलाई वैज्ञानिक भाषामा Cucumis melo var. utilissimus Duthie & Fuller वा Cucumis utilissimus Roxb. भनिन्छ, जुन Cucurbitaceae परिवारको सदस्य हो। यो वनस्पति सामान्यत: ग्रीष्मकालमा उब्जिन्छ र यसको फल स्फुर्ती दिने र पानीको उच्च मात्रा भएको कारण स्वास्थ्यको लागि लाभकारी मानिन्छ। ककडीको विभिन्न नामहरू छन्, जस्तै नेपालीमा यसलाई “काँक्रो”, “कर्कटी”, “ककडी” भन्ने गरिन्छ भने संस्कृतमा […]
जाईफल (Nutmeg), जसलाई वैज्ञानिक नाम अनुसार Myristica fragrans भनिन्छ जुन मिरिस्टिकेसी परिवारसँग सम्बन्धित एक प्रसिद्ध मसला हो। यसलाई संस्कृतमा “जातीफल” र हिन्दीमा “जायफल” भनिन्छ। जाईफलको उत्पत्ति मुख्य रूपमा भारत र इण्डोनेशिया क्षेत्रबाट भएको मानिन्छ, यद्यपि आज यो विभिन्न उष्णकटिबंघिउय क्षेत्रमा उत्पादन हुन्छ। जाईफलको मुख्य गुण यसको विशेष बस्ना र स्वाद हो, जसले यसलाई खानामा स्वाद दिनका लागि […]
अरणी (Clerodendrum phlomidis) एक औषधीय बिरुवा हो जसको वैज्ञानिक नाम Clerodendrum phlomidis L. f. र पुरानो नाम Volkameria multiflora Burm.f. हो। यो बिरुवा Verbenaceae परिवार मा पर्छ र नेपाल, भारत, श्रीलंका लगायतका दक्षिण एसियाली मुलुकहरूमा पाइन्छ। यसको अन्य नामहरूमा संस्कृतमा “अरणिका”, “क्षुद्राग्निमंथ”, “अग्निमंथिनी” र हिंदीमा “टेकार”, “उरनी”, “लघु अरनी” जस्ता नामहरू छन्। यो बिरुवा प्रायः जंगली क्षेत्रहरूमा पाइन्छ र यसको पात, […]
