Combretum indicum, जसलाई नेपालीमा मालती वा बाजा फुल भनिन्छ, एक प्रकारको लहरो हुने फुल हो जस्को सुगन्धित फूल फुल्छ। यसको वैज्ञानिक नाम Quisqualis indica पनि हो। यो फुल दक्षिण एसिया र दक्षिणपूर्व एसियामा धेरै पाइन्छ। यसका फूलहरू सेतो, गुलाबी, रातो र मिसिएका रंगका हुन्छन् र मीठो सुगन्ध छर्छ।
परिचय:
यो फुल नेपाल लगायत भारतको घर र बगैंचामा सजावटको लागी रोपिने गरिन्छ। यसका फूलहरू धेरै संख्यामा फुल्छन् र सेतो-गुलाबी वा रातो (रगतजस्तो रातो) रंगका हुने गर्दछन्। यी फूलहरूको मीठो सुगन्ध हुन्छ ।
आयुर्वेदिक गुण र प्रभावहरू:
यस बिरुवामा कषाय (एस्ट्रिन्जेन्ट), ज्वरघ्न (फेब्रिफ्युज), जीवाणुरोधी (ब्याक्टेरियल), र कृमिनाशक (एन्थेलमिन्टिक) गुणहरू पाइन्छन्।
- यसको फल र बीउहरू कृमिनाशक (क्रिमिघ्न) र पाचक (स्वेदजनन) हुन्छन्।
- जरा र छालाको (बोक्राको) अर्कमा कीरानाशक गुण पाइन्छ।
- बीउले अपच र झाडापखाला लगायतका पेट सम्बन्धी समस्यामा उपचार गर्छ।
- यसमा इन्फ्ल्यामेसन विरोधी प्रभाव पनि हुन्छ ।
अन्य उपयोगी विवरण:
- यसले पिशाब सम्बन्धी रोग र जोर्नी दुख्ने समस्यामा पनि फाइदा गर्छ।
- केही अवस्थामा रगत बग्ने समस्यामा पनि प्रयोग गरिन्छ।
वानस्पतिक नाम:
- Combretum indicum (Linn.) De Filipps (अर्को नाम: Quisqualis indica Linn.)
- परिवार: Combretaceae
विभिन्न भाषामा नामहरू:
- अंग्रेजी: Rangoon Creeper, Burmese Jasmine, Chinese Honeysuckle
- संस्कृत: रंगुन मालती, कुवितपुष्पी
- हिन्दी: रंगुन फुल, मालती
- नेपाली: मालती, बाजा फुल
- तमिल: इरांगुनमल्ली, रंगुन मल्ली
- बंगाली: मधुन्जरी (मधुमंजरी)
- मराठी: विलायती चमेली
यो बिरुवा आयुर्वेदिक चिकित्सामा धेरै प्रयोग हुने भएकाले, यसको सही उपयोगका लागि विशेषज्ञको सल्लाह लिनु उपयुक्त हुन्छ।
विशेषताहरू:
- यो लहरोले २-८ मिटरसम्म लामो हुन सक्छ।
- पातहरू चम्किला हरिया, अण्डाकार र सरल हुन्छन्।
- फूलहरू छपक्कै फुल्छ र रातीमा बढी सुगन्ध छर्छ।
- फलहरू साना, पाक्दा रातो वा कालो हुन्छन्।
उपयोगिता:
- औषधीय प्रयोग:
- पात, फूल, र बीज आयुर्वेदिक चिकित्सामा प्रयोग हुन्छन्।
- बीजले कृमिनाशक, ज्वरघटाउने, र पाचन समस्यामा मद्दत गर्छ।
- पातको रस घाउ र छालाको रोगमा लगाइन्छ।
- सजावटी प्रयोग:
- सुगन्धित फूलका कारण बगैंचा, ढोका र पर्खालमा सजावटका लागि रोपिन्छ।
- पर्यावरणीय फाइदा:
- यसले आकर्षक फूलहरू भएको हुनाले परागण गर्ने कीराहरूलाई आकर्षित गर्छ।
सावधानी:
- यसको बीज धेरै मात्रामा खान नहुने विषाक्त हुन सक्छ।
- चिकित्सकको सल्लाह बिना औषधीय प्रयोग गर्नु हुँदैन।
मालती नेपालको सुन्दर बगैंचा र आयुर्वेदिक उपचारमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्ने लहरो हो। यसको मीठो सुगन्ध र रंगीन फूलहरूले यसलाई मनपर्ने बनाउँछ।
