रुद्राक्ष एक पवित्र वनस्पति हो जसको धार्मिक र औषधीय दुवै महत्व छ। यसलाई विशेषगरी नेपाल र भारतमा विभिन्न रोगहरूको उपचारमा प्रयोग गरिन्छ। रुद्राक्षको माला लगाउनाले शरीरको प्राण तत्वलाई नियमित गर्न मद्दत पुग्छ र विभिन्न शारीरिक तथा मानसिक समस्याहरूबाट बचाउँछ भन्ने विश्वास गरिन्छ।
रुद्राक्ष के हो?
रुद्राक्ष (वानस्पतिक नाम: Elaeocarpus serratus Linn.) एलिओकार्पेसी (Elaeocarpaceae) परिवारको एक वृक्ष हो। यसको फलको बीउलाई रुद्राक्ष भनिन्छ। यो विशेषगरी हिन्दु धर्ममा पवित्र मानिन्छ र भगवान शिवसँग सम्बन्धित छ। यसको बोट १८-२० मिटर सम्म अग्लो हुन सक्छ र यसमा सेतो फूल फुल्छन्। यसका फलहरू गोलो र काँचो हुँदा हरियो अनि पाकेपछि बैजनी रंगका हुन्छन्।
रुद्राक्षका प्रकार
रुद्राक्षका धेरै प्रजातिहरू पाइन्छन्, जस्तै Elaeocarpus floribundus Blume, Elaeocarpus oblongu, Elaeocarpus petiolatus, Elaeocarpus serratus, र Elaeocarpus bubureulatus। यद्यपि, औषधीय प्रयोगमा मुख्यतया Elaeocarpus serratus Linn. प्रजातिको रुद्राक्ष प्रयोग गरिन्छ। यी प्रकारहरू बीउको आकार र उत्पत्ति स्थानको आधारमा फरक-फरक हुन्छन्।
रुद्राक्षको बाह्य रूप
रुद्राक्षको बोट १८-२० मिटर सम्म अग्लो हुन्छ। यसमा सेतो रंगका फूलहरू फुल्छन्। यसका फलहरू गोलो आकारका हुन्छन्, जुन काँचो हुँदा हरियो र पाकेपछि बैजनी रंगका देखिन्छन्। यसको बीउ, जसलाई रुद्राक्ष भनिन्छ, कठोर र विशिष्ट दानादार हुन्छ।
विभिन्न भाषाहरूमा रुद्राक्षको नाम
- वानस्पतिक नाम: Elaeocarpus serratus Linn. (एलिओकार्पस सेरेटस)
- कुल: Elaeocarpaceae (एलिओकार्पेसी)
- अंग्रेजी नाम: Utrasum bead tree (उत्रासम बीड ट्री), Bead tree of India (बीड ट्री अफ इन्डिया), India oil fruit (इन्डिया आयल फ्रुट)
- संस्कृत: रुद्राक्ष, भूतनाशन, शिवाक्ष, शर्वाक्ष, पावन, नीलकंठाक्ष, शिवप्रिया
- हिन्दी: रुद्राक, रुद्राक्ष, रुद्राकी
- उडिया: रूद्राख्यो (Rudrakhyo)
- कन्नड: रुद्राक्ष (Rudraksh)
- गुजराती: रूद्राक्ष (Rudraksh)
- तमिल: रुट्टीराटकम (Ruttiratkum), रुद्राकाई (Rudrakai), कट्टुककराइ (Kattukarai)
- तेलुगु: रुद्राक्ष (Rudraksha), रूद्राछल्लु (Rudrachallu)
- बंगाली: रूद्राक्या (Rudrakya)
- नेपाली: रुद्राक्ष्या (Rudrakshya)
- मलयालम: कट्टाकरा (Kattakara), मलांकर (Malankara)
- मराठी: रूद्राक्ष (Rudraksh)
रुद्राक्षका फाइदाहरू
- मानसिक कमजोरी र शिरोपीर (शिरोरोग) मा उपयोगी।
- गलगाड (घाँटीको समस्या) मा लाभदायक।
- उच्च रक्तचाप, उत्तेजना, र हृदय रोग नियन्त्रण गर्न मद्दत गर्दछ।
- हृदयको बेचैनी र छारे रोग मा फाइदाजनक।
- दाद र फोका उठने बिफर को उपचारमा प्रयोग गरिन्छ।
- पित्त सम्बन्धी विकारहरूमा उपयोगी।
- डन्डिफोर हटाउन मद्दत गर्दछ।
- अनिद्रा र बेचैनी कम गर्दछ।
- जलन कम गर्न मद्दत गर्दछ।
