Kapase (Aawartani), Helicteres isora Linn., is a medicinal herb used for digestion, diarrhea, diabetes, wounds, inflammation, supporting gut health healing.
कपासे, जसलाई संस्कृतमा ‘आवर्तनी’ र नेपालीमा ‘मृगासिंधी’ भनिन्छ, यो विशेषगरी उष्णकटिबंधीय क्षेत्रमा पाइने वनस्पति हो। यसको फलको बनावट बटारिएको वा बटारिएको डोरी जस्तो हुने भएकाले यसलाई हिन्दीमा ‘मरोड़फली’ र अंग्रेजीमा ‘Screw Tree’ भनिन्छ। प्राचीन कालदेखि नै यसलाई पाचन प्रणालीका विकारहरू र रगत बग्ने समस्याहरू समाधान गर्न प्रयोग गरिँदै आएको छ।
आवर्तनी /कपासे (मृगासिंधी) के हो?
यो एक प्रकारको बहुवर्षीय झाडी वा सानो रूख हो। यसको वैज्ञानिक नाम Helicteres isora हो। यसको फल घुम्रिएको वा बटारिएको आकारको हुन्छ, जुन यसको सबैभन्दा ठूलो पहिचान हो। यो वनस्पति विशेषगरी यसको औषधीय गुणका कारण चिनिन्छ, जसमा एन्टि-ब्याक्टेरियल र एन्टि-अक्सिडेन्ट तत्वहरू प्रशस्त मात्रामा पाइन्छन्।
आवर्तनी /कपासे का प्रकार
यसको मुख्य रूपमा एउटै प्रजाति औषधीय प्रयोगमा बढी आउँछ, तर भौगोलिक अवस्था अनुसार यसको पातको आकार र फलको लम्बाइमा केही भिन्नता देखिन सक्छ। मुख्यतया यो ‘स्टरक्यूलिएसी’ (Sterculiaceae) परिवार अन्तर्गत पर्दछ।
आवर्तनी /कपासे को बाह्य रूप
काण्ड (तने): यसको काण्ड खैरो र केही खस्रो हुन्छ। यसको रूख करिब ५ मिटर सम्म अग्लो हुन सक्छ।
पात (पत्ता): यसका पातहरू अण्डाकार र छेउछाउमा हल्का काटिएका जस्ता हुन्छन्। पातको सतह केही खस्रो हुन्छ।
फूल: यसमा झुप्पामा राता वा केही सुन्तला रङका फूलहरू फुल्छन्।
फल: यसको फल ४–५ वटा स-साना फलीहरू आपसमा बटारिएर बनेका हुन्छन्, जुन पाकेपछि खैरो वा कालो रङको देखिन्छ।
विभिन्न भाषाहरूमा आवर्तनी /कपासे नाम
नेपाली: कपासे, मृगासिंधी
संस्कृत: आवर्तनी, आवर्तफला
हिन्दी: मरोड़फली, भेन्डु, जोंकाफल
अंग्रेजी: East Indian Screw Tree
बंगाली: अतमोरा
गुजराती: मुर्दासिंग
आवर्तनी /कपासे का फाइदाहरू (Benefits)
पाचनमा सुधार: यसले पेट बटारिने, अपच र झाडापखालालाई तुरुन्त निको पार्छ।
जुका नाशक: पेटमा भएका हानिकारक जुकाहरू मार्न यो धेरै प्रभावकारी छ।
रगत बग्ने समस्या (रक्तस्राव): रगत बग्ने पखाला वा पायल्स (अर्श) मा यसको सेवनले रगत थाम्ने काम गर्छ।
कानको दुखाइ: कान पाक्ने वा कान दुख्ने समस्यामा यसको प्रयोग गरिन्छ।
मधुमेह नियन्त्रण: यसले शरीरमा चिनीको मात्रा सन्तुलनमा राख्न मद्दत गर्छ।
छालाको समस्या: लुतो, खटिरा र घाउ निको पार्न यसको लेप उपयोगी हुन्छ।
