नसा पोको पर्ने समस्या, जसलाई अङ्ग्रेजीमा Varicose Veins भनिन्छ, आजभोलि धेरै मानिसहरूमा देखिने एक साझा स्वास्थ्य समस्या
हो। हाम्रो शरीरमा रगत सञ्चालन गर्ने प्रणालीमा शिरा वा नसाहरू (Veins) को भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ। सामान्यतया नसाहरूले
शरीरका विभिन्न अङ्गहरूबाट रगतलाई मुटुसम्म पुर्याउने काम गर्छन्। तर जब यी नसाहरू सुन्निने, तन्किने र भद्दा देखिने गरी
पोको पर्छन्, तब यसलाई भेरिकोज भेन्स भनिन्छ। यो विशेषगरी खुट्टाका नसाहरूमा बढी देखिन्छ किनभने उभिएर काम गर्दा
गुरुत्वाकर्षणका कारण रगतलाई तलबाट माथि मुटुसम्म पुर्याउन नसाहरूलाई बढी दबाब पर्छ।
परिचय (Introduction of Varicose Veins)
हाम्रो छालाको मुनि देखिने नीला वा बैजनी रङका नसाहरू कहिलेकाहीँ निकै कष्टदायक हुन सक्छन्। स्वस्थ नसाहरूमा साना ‘वाल्भ’
(Valves) हुन्छन् जसले रगतलाई एकै दिशामा (मुटुतिर) बगाउन मद्दत गर्छन्। यदि यी वाल्भहरू कमजोर भए वा बिग्रिए भने रगत माथि
जानुको साटो तलतिरै जम्मा हुन थाल्छ। यसरी रगत जम्मा भएपछि नसाहरू फुल्छन्, बाङ्गो-टिङ्गो हुन्छन् र डोरी जस्तै पोको परेर
छाला बाहिरै देखिन्छन्। यसलाई नै Varicose Veins भनिन्छ।
लक्षण (Symptoms of Varicose Veins)
नसा पोको पर्ने समस्यामा रगतको प्रवाह सही नहुँदा निम्न लक्षणहरू देखिन सक्छन्:
- परिचय (Introduction of Varicose Veins)
- लक्षण (Symptoms of Varicose Veins)
- कारण (Causes of Varicose Veins)
- घरेलु उपचार (Home Remedies for Varicose Veins)
- थप अन्य उपाय (Extra Solution for Varicose Veins)
- खानपान तरिका (Dietary Guidelines for Varicose Veins)
- गर्न नहुने कार्यहरु (Things to avoid in Varicose Veins)
- साबधानी (Precautions in Varicose Veins)
- निष्कर्ष (Conclusion)
- डाक्टरलाई कहिले देखाउने?
नसाहरू गाढा नीलो वा बैजनी रङको देखिनु।
खुट्टाहरूमा भारीपन महसुस हुनु।
मांसपेशीहरू बाउँडिने वा ऐंठन (Cramps) हुने।
खुट्टाको तल्लो भाग वा गोलीगाँठो वरिपरि सुन्निने समस्या (Inflammation)।
नसाहरू डोरी जस्तै बटारिएको र छाला बाहिर निस्किएको देखिनु।
धेरै बेरसम्म बस्दा वा उभिँदा खुट्टा दुख्ने।
नसाहरूको वरिपरि चिलाउने समस्या हुनु।
कारण (Causes of Varicose Veins)
आयुर्वेदका अनुसार शरीरमा ‘वात’ दोषको असन्तुलनले गर्दा यो समस्या निम्तिन्छ। मुख्य कारणहरू यस प्रकार छन्:
बढ्दो उमेर: उमेर बढ्दै जाँदा नसाहरूको लचकता कम हुन्छ र वाल्भहरू कमजोर हुन्छन्।
लिङ्ग: महिलाहरूमा हर्मोनल परिवर्तन (गर्भावस्था, महिनावारी वा मेनोपज) का कारण यो समस्या हुने सम्भावना बढी हुन्छ।
मोटापा: धेरै तौल हुनाले खुट्टाका नसाहरूमा बढी दबाब पर्छ।
वंशाणुगत: यदि परिवारमा कसैलाई यो समस्या छ भने अरूलाई हुने जोखिम रहन्छ।
लामो समयसम्म उभिनु वा बस्नु: एउटै स्थितिमा धेरै बेर रहँदा रक्तसञ्चारमा अवरोध आउँछ।
घरेलु उपचार (Home Remedies for Varicose Veins)
१. स्याउको भिनेगर (Apple Cider Vinegar):
यो नसा पोको पर्ने समस्याको लागि अचुक औषधि मानिन्छ। यसले शरीरको प्राकृतिक सफाई गर्छ र रक्तसञ्चार सुधार्छ।
प्रयोग विधि: राती सुत्नुअघि र बिहान उठे पछि स्याउको भिनेगरले प्रभावित ठाउँमा हल्का मालिस गर्नुहोस्। वा, एक गिलास
पानीमा दुई चम्चा भिनेगर मिसाएर महिना दिनसम्म दिनको दुई पटक पिउनाले पनि फाइदा गर्छ।
२. रातो खुर्सानी (Red Capsicum/Cayenne Pepper):
यसमा भिटामिन-सी र बायोफ्लेभोनोइड्स प्रशस्त हुन्छ, जसले रगतको प्रवाह बढाउँछ।
प्रयोग विधि: एक कप तातो पानीमा एक चम्चा रातो खुर्सानीको धुलो मिसाएर दिनको तीन पटक एक-दुई महिनासम्म सेवन गर्नुहोस्।
३. जैतुनको तेल (Olive Oil):
जैतुनको तेलले मालिस गर्दा रक्तसञ्चार तीव्र हुन्छ र दुखाइ कम हुन्छ।
प्रयोग विधि: जैतुनको तेल र भिटामिन-ई तेल बराबर मात्रामा मिसाएर मनतातो पार्नुहोस् र नसाहरूमा केही मिनेटसम्म मालिस
गर्नुहोस्।
४. लसुन (Garlic):
लसुनले नसा भित्रका हानिकारक विषाक्त पदार्थ (Toxins) हटाउन र इन्फ्ल्यामेस (Inflammation) घटाउन मद्दत गर्छ।
प्रयोग विधि: ६ वटा लसुनको केस्रालाई सुन्तलाको रस र जैतुनको तेलसँग मिसाएर १२ घण्टा राख्नुहोस्। त्यसपछि त्यो मिश्रणले
प्रभावित ठाउँमा मालिस गरी सुती कपडाले बाँधेर रातभर छोड्नुहोस्।
थप अन्य उपाय (Extra Solution for Varicose Veins)
बुचर ब्रूम (Butcher’s Broom): यो एउटा जडीबुटी हो जसले नसाको अवरोध हटाउन मद्दत गर्छ। यसको १०० मि.ग्रा. मात्रा
चिकित्सकको सल्लाहमा लिन सकिन्छ।
ओखर (Walnut): ओखरको तेलमा कपडा भिजाएर प्रभावित ठाउँमा लगाउनाले नसाहरू बलियो हुन्छन् र दुखाइ कम हुन्छ।
अजमोद (Parsley): यसमा पाइने ‘रुटीन’ नामक तत्वले रक्तकोषिका बलियो बनाउँछ। अजमोद उमालेको पानीमा गुलाब जल मिसाएर फ्रिजमा
राखी कटनको मद्दतले नसामा लगाउनुहोस्।
खानपान तरिका (Dietary Guidelines for Varicose Veins)
भिटामिन-ए: गाँजर र शलजम जस्ता खानेकुरा खानुहोस् जसले घाउ भर्न मद्दत गर्छ।
भिटामिन-बी: दाल, फलफूल र मोही (Lassi) सेवन गर्नुहोस्, यसले नसाका वाल्भहरूलाई बलियो बनाउँछ।
भिटामिन-सी: कागती, सुन्तला जस्ता अमिला फलहरू खानुहोस्।
पानी: दिनमा कम्तीमा ८ गिलास पानी पिउनुहोस्।
जिङ्क: लौकाको सेवन गर्नुहोस्, यसले कोलाजेन निर्माणमा मद्दत गर्छ।
गर्न नहुने कार्यहरु (Things to avoid in Varicose Veins)
नुन र चिनी: धेरै नुन र चिनीको सेवन नगर्नुहोस्।
जंक फुड: तारेको, भुटेको र प्याकेटका खानेकुराहरूबाट टाढै रहनुहोस्।
रक्सी: मदिरा सेवनले नसाको समस्या झन् बल्झाउन सक्छ।
लामो समयसम्म उभिनु: लगातार उभिएर काम नगर्नुहोस्, बीच-बीचमा विश्राम लिनुहोस्।
टाइट कपडा: कम्मर वा खुट्टामा धेरै कसिलो कपडा नलगाउनुहोस्।
साबधानी (Precautions in Varicose Veins)
सुत्दा खेरि खुट्टालाई सिरानीको मद्दतले मुटुको तहभन्दा अलि माथि उठाएर राख्नुहोस्।
बस्दा खुट्टा खप्ट्याएर (Cross-legged) नबस्नुहोस्।
धेरै अग्लो हिल (High Heels) भएको जुत्ता नलगाउनुहोस्।
आफ्नो तौल नियन्त्रणमा राख्नुहोस्।
नियमित रूपमा हल्का व्यायाम वा हिँडडुल गर्नुहोस् जसले खुट्टाको मांसपेशी सक्रिय रहन्छ।
निष्कर्ष (Conclusion)
नसा पोको पर्ने समस्या (Varicose Veins) केवल सौन्दर्यको समस्या मात्र नभई यो एक स्वास्थ्य जटिलता पनि हो। यदि समयमै यसको
ख्याल राखिएन भने यसले पछि गएर झाडापखाला, छालामा घाउ हुने वा रगत बग्ने (Bleeding) जस्ता गम्भीर समस्या निम्त्याउन सक्छ।
माथि उल्लेखित घरेलु उपायहरू र जीवनशैलीमा परिवर्तन गरेर यसलाई निकै हदसम्म कम गर्न सकिन्छ।
डाक्टरलाई कहिले देखाउने?
यदि नसाहरू धेरै दुख्न थालेमा, खुट्टामा निको नहुने घाउहरू देखिएमा, वा खुट्टा अचानक धेरै सुन्निएर रातो भएमा तुरुन्त
चिकित्सकसँग परामर्श लिनुपर्छ।
