बच्चालाई हुने रुघाखोकी (Cold in Babies)

परिचय (Introduction of Cold in Babies)

रुघाखोकी माथिल्लो श्वासप्रश्वास नली (Upper Respiratory Tract) मा हुने एक प्रकारको सरुवा रोग हो, जसले मुख्यतया नाक र
घाँटीलाई प्रभावित गर्दछ। यसलाई चिकित्सा भाषामा ‘न्यासोफेरिन्जाइटिस’ पनि भनिन्छ। बच्चाहरुमा यो समस्या विभिन्न प्रकारका
भाइरसहरुको कारणले हुन्छ, जसमा ‘राइनोभाइरस’ (Rhinovirus) सबैभन्दा प्रमुख मानिन्छ। करिब ५० प्रतिशत रुघाखोकीका मामिलाहरु
यसै भाइरसका कारण हुन्छन्।

लक्षण (Symptoms of Cold in Babies)

बच्चालाई रुघाखोकी लाग्दा निम्न लक्षणहरु देखिन सक्छन्:

नाक बन्द हुनु: बच्चालाई सास फेर्न गाह्रो हुने र नाक ठप्प हुने।

नाक बग्नु: नाकबाट निरन्तर पानी जस्तो तरल पदार्थ बगिरहनु।

छिंक आउनु: पटक-पटक हाच्छ्युँ आउनु।

ज्वरो: हल्का शरीर तातो हुनु वा १००.४ डिग्री फारेनहाइट भन्दा कमको ज्वरो आउनु।

खोकी: सुख्खा वा खकार सहितको खोकी लाग्नु।

आँखा रसाउनु: आँखाबाट पानी बग्ने र रातो हुने।

कान चिलाउनु: बच्चा झर्को मान्ने र कानतिर हात लैजाने।

थकान र जिउ दुखाइ: बच्चा सुस्त हुने र शरीर दुखेर रुने।

कारण (Causes of Cold in Babies)

बच्चाहरुमा रुघाखोकी लाग्नुका मुख्य कारणहरु यस प्रकार छन्:

१. भाइरस संक्रमण: राइनोभाइरस जस्ता संक्रामक भाइरसहरु हावाको माध्यमबाट वा संक्रमित व्यक्तिको सम्पर्कबाट बच्चाको शरीरमा
प्रवेश गर्छन्।

२. मौसम परिवर्तन: गर्मीबाट जाडो वा जाडोबाट गर्मी मौसम सुरु हुँदा बच्चाहरुको शरीरले तुरुन्तै अनुकूलन गर्न नसक्दा
रुघाखोकी लाग्छ।

३. कमजोर रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता: साना बच्चाहरुको इम्युनिटी पावर पूर्ण रुपमा विकसित नभएको हुनाले उनीहरु छिट्टै बिरामी
पर्छन्।

४. संक्रमित वस्तुको सम्पर्क: बिरामी व्यक्तिले प्रयोग गरेका रुमाल, खेलौना वा लुगा छुँदा र त्यसपछि हात नाक वा मुखमा
लैजाँदा संक्रमण फैलिन्छ।

घरेलु उपचार (Home Remedies for Cold in Babies)

रुघाखोकीको सुरुवाती अवस्थामा घरमै केही सावधानी र उपचार अपनाउन सकिन्छ:

बाफ लिने (Steam): बच्चाको नाक बन्द भएको छ भने तातो पानीको बाफ दिनुहोस्। यसले श्वासप्रश्वास नली सफा गर्छ र बच्चालाई
आराम दिन्छ।

झोलिलो पदार्थको सेवन (Liquid Food): बच्चालाई पर्याप्त मात्रामा आमाको दूध वा मनतातो पानी खुवाउनुहोस्। यसले शरीरमा
पानीको कमी (Dehydration) हुन दिँदैन।

मह (Honey): यदि बच्चा १ वर्ष भन्दा माथिको छ भने आधा चम्चा मह मनतातो दूध वा पानीमा मिसाएर दिन सकिन्छ। (नोट: १ वर्ष
मुनिका बच्चालाई मह नदिनुहोस्)।

ज्वानोको पोटली: ज्वानोलाई हल्का भुटेर एउटा सुतीको कपडामा बाँध्नुहोस् र त्यसको गन्ध बच्चालाई सुँघाउनुहोस्। यसले नाक
खुलाउन मद्दत गर्छ।

तोरीको तेल र लसुन: तोरीको तेलमा लसुन र ज्वानो डढाएर मनतातो भएपछि बच्चाको छाती, हत्केला र पैतालामा मालिस गर्दा निकै
राहत मिल्छ।

नुनपानी (Saline Water): बजारमा पाइने सुरक्षित सलाइन ड्रप्स नाकमा १-२ थोपा हाल्दिँदा बन्द नाक खुल्छ।

थप अन्य उपाय (Extra Solution for Cold in Babies)

तुलसी र अदुवा: तुलसीको पात र अदुवाको रस निकालेर महसँग मिसाएर थोरै मात्रामा चटाइदिँदा खोकीमा सुधार आउँछ।

नरिवलको तेल र कपुर: थोरै नरिवलको तेलमा कपुर मिसाएर हल्का तताउनुहोस् र बच्चाको छातीमा मालिस गरिदिनुहोस्।

चिकन सुप: ८ महिना माथिका बच्चाहरुलाई तातो चिकन सुप खुवाउँदा शरीरमा ऊर्जा मिल्नुका साथै रुघाखोकी निको हुन मद्दत पुग्छ।

खानपान तरिका (Dietary Guidelines for Cold in Babies)

बच्चालाई भिटामिन सी युक्त फलफूल (सुन्तला, कागती) को रस ठिक्क मात्रामा दिनुहोस्।

हरियो सागसब्जीको सुप खुवाउनुहोस् जसमा प्रशस्त खनिज पदार्थ हुन्छ।

मसालेदार खानामा खुर्सानीको प्रयोग भन्दा अदुवा र लसुनको प्रयोग बढी गर्नुहोस्।

बच्चालाई सधैं मनतातो पानी मात्र पिउन दिनुहोस्।

गर्न नहुने कार्यहरु (Things to Avoid in Cold in Babies)

दुग्धजन्य पदार्थ: धेरै दही वा चिसो दूध नदिनुहोस्, यसले खकार (Mucus) बढाउन सक्छ।

तारेको र भुटेको खाना: चिल्लो र तारेको खानाले घाँटीमा समस्या बढाउन सक्छ।

एन्टिबायोटिक्सको जथाभावी प्रयोग: रुघाखोकी भाइरसको कारणले हुने भएकाले डाक्टरको सल्लाह बिना एन्टिबायोटिक नखुआउनुहोस्।

चिसो वातावरण: बच्चालाई चिसो हावा वा एसी (AC) को सिधा सम्पर्कमा नराख्नुहोस्।

सावधानी (Precautions in Cold in Babies)

बच्चालाई समात्नु वा छुनु अघि सधैं साबुन पानीले हात धुनुहोस्।

बिरामी व्यक्तिलाई बच्चाको नजिक जान नदिनुहोस्।

धुम्रपान गर्ने व्यक्तिबाट बच्चालाई टाढा राख्नुहोस्, किनकि धुवाँले बच्चाको फोक्सोमा समस्या निम्त्याउन सक्छ।

मौसम अनुसारको न्यानो लुगा लगाइदिनुहोस् तर धेरै गुम्स्याएर पनि नराख्नुहोस्।

निष्कर्ष (Conclusion)

बच्चाहरुमा रुघाखोकी लाग्नु सामान्य प्रक्रिया भएता पनि यसलाई हेलचेक्य्राईं गर्नु हुँदैन। कहिलेकाँही सामान्य रुघाखोकी
बिग्रिएर निमोनिया (Pneumonia) समेत हुन सक्छ। यदि बच्चालाई उच्च ज्वरो आयो, सास फेर्न धेरै गाह्रो भयो, वा ३ दिनभन्दा बढी
रुघाखोकी निको भएन भने तुरुन्तै नजिकैको बाल रोग विशेषज्ञ (Pediatrician) कहाँ लैजानुपर्छ। घरेलु उपचारले राहत त दिन्छ, तर
यो डाक्टरको औषधिको पूर्ण विकल्प भने होइन।