परिचय (Introduction of Burns)
शरीरको कुनै पनि भाग आगो, तातो तरल पदार्थ (पानी, तेल, दूध), विद्युत, रसायन, वा घर्षणका कारण क्षतिग्रस्त हुनुलाई
“पोल्नु” वा “बर्न” भनिन्छ। कहिलेकाहीँ अत्यधिक चिसो वस्तुको सम्पर्कमा आउँदा पनि छाला पोल्न सक्छ, जसलाई ‘कोल्ड बर्न’
भनिन्छ। पोल्दा छालाका कोषहरू मर्छन् र यसले असहनीय पीडा निम्त्याउँछ। जलनको प्रकृति र गहिराइअनुसार यसलाई विभिन्न
श्रेणीमा विभाजन गरिएको छ।
लक्षण (Symptoms of Burns)
पोलाइको गहिराइअनुसार लक्षणहरू फरक-फरक हुन्छन्:
फर्स्ट डिग्री (First-degree): छालाको माथिल्लो तह मात्र रातो हुने, सुन्निने र सामान्य दुखाइ हुने। (जस्तै: सनबर्न)
सेकेन्ड डिग्री (Second-degree): छालाको भित्री तहसम्म असर पुग्ने, फोकाहरू उठ्ने, अत्यधिक दुखाइ हुने र छाला ओसिलो
देखिने।
थर्ड डिग्री (Third-degree): छालाका सबै तहहरू नष्ट हुने, छाला सेतो वा कालो देखिने र स्नायु प्रणाली (Nerves) नष्ट भएकाले
कहिलेकाहीँ दुखाइ महसुस नहुने।
फोर्थ डिग्री (Fourth-degree): यो सबैभन्दा गम्भीर अवस्था हो, जसमा मांसपेशी र हड्डीसम्म असर पुग्छ।
कारण (Causes of Burns)
आगोको ज्वालाको सम्पर्कमा आउनु।
तातो तरल पदार्थ (दूध, तेल, चिया) वा बाफले पोल्नु।
तातो धातु वा काँच छुँदा।
विद्युतीय सर्ट वा करेन्ट लाग्नु।
एसिड जस्ता हानिकारक रसायनहरूको सम्पर्क।
सूर्यको पराबैंगनी किरण (UV rays) वा रेडिएसन थेरापी।
घरेलु उपचार (Home Remedies for Burns)
सामान्य पोलाइमा (विशेषगरी फर्स्ट डिग्री) तलका घरेलु उपायहरू प्रभावकारी हुन्छन्:
चिसो पानी: पोलेको तुरुन्तै उक्त भागलाई कम्तिमा १५-२० मिनेटसम्म चिसो (बरफ होइन) बगिरहेको पानीमा राख्नुहोस्। यसले भित्री
गर्मी सोस्छ र सुन्निने समस्या कम गर्छ।
घिउकुमारी (Aloe Vera): घिउकुमारीको ताजा गुदी (Gel) लगाउनाले सितलता प्रदान गर्छ र घाउ छिटो निको बनाउन मद्दत गर्छ।
आलुको लेप: आलुलाई पिसेर पोलेको ठाउँमा लगाउनाले जलन कम हुन्छ र शीतलता महसुस हुन्छ।
तुलसीको रस: तुलसीको पातको रस लगाउँदा पोलेको दाग बस्ने सम्भावना कम हुन्छ।
मह: महमा एन्टिसेप्टिक गुण हुन्छ, जसले संक्रमण हुन दिँदैन र घाउ निको पार्न सघाउँछ।
टुथपेस्ट: सामान्य जलनमा सेतो टुथपेस्ट लगाउँदा दुखाइमा राहत मिल्छ।
केराको बोक्रा: पोलेको ठाउँमा केराको बोक्राको भित्री भागले रगड्दा जलन शान्त हुन्छ।
थप अन्य उपाय (Extra Solution for Burns)
टी ब्याग (Tea Bag): चियापत्तीमा ट्यानिक एसिड हुन्छ। प्रयोग गरिसकेको चिसो टी ब्याग पोलेको ठाउँमा राख्दा गर्मी सोसेर
राहत दिन्छ।
सेतो सिरका (White Vinegar): दुखाइ र संक्रमण रोक्नका लागि सिरका र पानीको मिश्रणले घाउ सफा गर्न सकिन्छ।
दूध: पोलेको भागलाई १५ मिनेटसम्म चिसो दूधमा डुबाउँदा जलन र सुन्निने समस्या (Inflammation) कम हुन्छ।
खानपान तरिका (Dietary Guidelines for Burns)
प्रशस्त पानी र झोलिलो पदार्थ: शरीरमा जलवियोजन (Dehydration) हुन नदिन पानी र ओ.आर.एस. (Jeevan Jal) पिउनुपर्छ।
प्रोटिनयुक्त खाना: छालाको नयाँ कोषहरू बन्नका लागि अन्डा, दाल, र गेडागुडी खानु राम्रो हुन्छ।
भिटामिन सी: सुन्तला, अमला र कागती जस्ता फलफूलले रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउँछन् र घाउ निको पार्छन्।
गर्न नहुने कार्यहरु (Things to Avoid in Burns)
बरफ नलगाउने: सिधै बरफ लगाउँदा रगत सञ्चालनमा अवरोध आउन सक्छ र कोषहरू थप क्षति हुन सक्छन्।
फोका नफुटाउने: पोलेर उठेका फोकाहरू फुटाउँदा संक्रमण (Infection) हुने जोखिम उच्च हुन्छ।
घिउ वा बटर नलगाउने: गम्भीर घाउमा चिल्लो पदार्थ लगाउँदा गर्मी बाहिर निस्कन पाउँदैन र घाउ झनै बल्झिन्छ।
टाँसिएको लुगा नतान्ने: यदि पोलेको ठाउँमा लुगा टाँसिएको छ भने जबरजस्ती नतान्नुहोस्।
साबधानी (Precautions in Burns)
भान्छामा काम गर्दा वा ग्याँस चलाउँदा सुतीका कपडा मात्र लगाउनुहोस् (सिन्थेटिक कपडा छिटो पग्लिएर टाँसिन्छ)।
बच्चाहरूलाई तातो पानी, चिया वा एसिड जस्ता वस्तुबाट टाढा राख्नुहोस्।
यदि जलन गम्भीर छ वा रसायनले पोलेको छ भने घरेलु उपचारमा मात्र नअलमलिई तुरुन्त अस्पताल जानुहोस्।
निष्कर्ष (Conclusion)
आगोले पोल्नु एक आकस्मिक दुर्घटना हो। सामान्य पोलाइमा घरेलु उपचारले निकै राहत दिन्छ, तर गम्भीर अवस्था (सेकेन्ड वा थर्ड
डिग्री) मा चिकित्सकको सल्लाह अनिवार्य हुन्छ। प्राथमिक उपचारको सही ज्ञानले ठुलो क्षति हुनबाट बचाउन सक्छ।
