टाउकोमा चाया पर्ने समस्या (Dandruff)

परिचय (Introduction of Dandruff)

हाम्रो शरीरमा कफ र वात दोष असन्तुलित हुँदा टाउकोको छालामा सेतो कत्ला जस्तो पत्र जम्न थाल्छ, जसलाई नेपालीमा चाया र
अंग्रेजीमा Dandruff भनिन्छ। यो एक साधारण समस्या भए तापनि यसले कपाल झर्ने, टाउको चिलाउने र सामाजिक रूपमा असहज महसुस
गराउने गर्दछ।

लक्षण (Symptoms of Dandruff)

टाउकोको छालाबाट सेतो र सुख्खा कत्लाहरू खस्नु।

टाउको अत्यधिक चिलाउनु।

कपाल रुखो र बेजान देखिनु।

कपाल झर्ने समस्या बढ्नु।

कहिलेकाहीँ टाउकोको छाला रातो हुनु वा सुन्निने समस्या (Inflammation) देखिनु।

कारण (Causes of Dandruff)

आयुर्वेदका अनुसार शरीरमा वात र कफ दोष बिग्रेर रगतमा अशुद्धि आउँदा टाउकोका रोम छिद्रहरू बन्द हुन्छन्, जसले चाया उत्पन्न
गराउँछ। अन्य मुख्य कारणहरू यस प्रकार छन्:

भिटामिनको कमी: विशेषगरी भिटामिन ‘B’ कम्प्लेक्सको कमीले चाया पर्छ। जंक फूड (पिज्जा, बर्गर) धेरै खाने र हरियो सागसब्जी
कम खाने व्यक्तिमा यो समस्या बढी देखिन्छ।

उमेर र हर्मोन: १५–१८ वर्षको उमेरमा हर्मोनको परिवर्तनले छाला अत्यधिक चिल्लो वा सुख्खा हुन गई चाया पर्छ।

मानसिक तनाव: तनावले शरीरमा ‘स्ट्रेस हर्मोन’ बढाउँछ, जसले अप्रत्यक्ष रूपमा चाया निम्त्याउँछ।

प्रदूषण: धुलो, धुवाँ र कडा घामले टाउकोको छाला रुखो बनाउँछ

गलत स्याम्पूको प्रयोग: कडा रासायनिक तत्व (Chemicals) भएका स्याम्पू वा हेयर कलरको प्रयोग।

रोग प्रतिरोधात्मक क्षमतामा कमी: शरीर कमजोर हुँदा वा लामो समयसम्म कडा औषधि (Steroids) सेवन गर्दा पनि यो समस्या हुन
सक्छ।

घरेलु उपचार (Home Remedies for Dandruff)

चाया हटाउन भान्सामा उपलब्ध सामग्रीहरू निकै प्रभावकारी हुन्छन्:

दहीको प्रयोग (Curd): कपाल धोएपछि दहीलाई कपालको जरामा राम्ररी लगाउनुहोस् र १५ मिनेटपछि पखाल्नुहोस्। यसले छालालाई नरम
बनाउँछ।

नीमको तेल (Neem Oil): नीममा एन्टी-फंगल गुण हुन्छ। नीमको तेलमा थोरै कपुर मिसाएर लगाउँदा दुई हप्तामै चाया निको हुन सक्छ।
नीमको पात (Leaves) पिसेर जैतूनको तेलमा मिसाई लगाउनु पनि फाइदाजनक हुन्छ।

नारियलको तेल र कपुर: २०० मिलिलिटर नारियलको तेलमा ५ ग्राम कपुर मिसाएर राख्नुहोस् र नियमित मालिश गर्नुहोस्।

कागती र सुन्तलाको बोक्रा: सुन्तलाको बोक्रा (Bark/Peel) को धुलोमा कागतीको रस मिसाई पेस्ट बनाएर टाउकोमा लगाउनाले चाया
हट्छ।

टी-ट्री आयल (Tea Tree Oil): यसमा एन्टिब्याक्टेरियल गुण हुन्छ। यसलाई नारियलको तेलमा मिसाएर लगाउनुहोस्।

थप अन्य उपाय (Extra Solution for Dandruff)

नियमित मालिश: नारियल वा जैतूनको तेललाई हल्का तातो पारेर मालिश गर्दा रक्तसञ्चार बढ्छ र चाया नियन्त्रण हुन्छ।

सफाईमा ध्यान: कपाल धुनुअघि मसिनो काइँयोले कोर्नुहोस् ताकि जमेका कत्लाहरू निस्कन सकून्।

घाममा कपाल सुकाउने: सूर्यको किरणमा भिटामिन हुने भएकाले भिजेको कपाल प्राकृतिक घाममा सुकाउनु राम्रो हुन्छ।

खानपान तरिका (Dietary Guidelines for Dandruff)

के खाने: हरियो सागसब्जी (लौका, घिराैंला, परवल), लसुन (जसमा एन्टी-फंगल तत्व हुन्छ), बदाम र तिलको सेवन गर्नुहोस्।

भिटामिन: भिटामिन बी कम्प्लेक्स र जिंकयुक्त खाना खानुहोस्।

पानी: प्रशस्त मात्रामा पानी पिउनुहोस् ताकि छाला हाइड्रेटेड रहोस्।

गर्न नहुने कार्यहरू (Things to Avoid in Dandruff)

अत्यधिक तेल, पिरो र मसलेदार खाना नखानुहोस्।

चिया र कफीको सेवन कम गर्नुहोस्।

धेरै गुलियो खानेकुरा (चकलेट, चिनी) बाट टाढै रहनुहोस्।

अरुको काइँयो वा तौलिया प्रयोग नगर्नुहोस्।

सावधानी (Precautions in Dandruff)

स्याम्पूको छनोट: सोडियम लुरियल सल्फेट (SLS) र हानिकारक रसायन भएका स्याम्पू प्रयोग नगर्नुहोस्। यसले छालाको pH सन्तुलन
बिगार्छ।

पौडी खेल्दा: स्विमिङ पुलको पानीमा क्लोरिन हुन्छ, त्यसैले पौडी खेल्दा सधैं ‘क्याप’ लगाउनुहोस्।

कपालको रंग: एमोनिया युक्त हेयर कलरको प्रयोग कम गर्नुहोस्।

निष्कर्ष (Conclusion)

टाउकोमा चाया पर्नु एक सामान्य समस्या भए तापनि यसलाई बेवास्ता गर्दा कपाल झर्ने र छाला सम्बन्धी अन्य समस्या निम्तिन
सक्छ। सही खानपान, सरसफाई र घरेलु उपायहरूको नियमित प्रयोगले यसलाई जरैदेखि उन्मूलन गर्न सकिन्छ। यदि यी उपायहरूले पनि काम
गरेनन् वा टाउको धेरै सुन्निने समस्या (Inflammation) देखिएमा तुरुन्त विशेषज्ञ डाक्टरसँग परामर्श लिनु पर्दछ।