परिचय (Introduction of Diarrhea)
गुदद्वारको बाटो भएर बारम्बार पानी जस्तो पातलो दिसा बाहिर निस्कने अवस्थालाई झाडापखाला (Diarrhea) भनिन्छ। यो समस्या
जोसुकैलाई पनि हुन सक्छ। आयुर्वेदका अनुसार शरीरमा रहेका वात, पित्त र कफमध्ये मुख्य रूपमा ‘वात दोष’ असन्तुलित हुँदा पाचन
प्रणाली कमजोर हुन्छ। जसले गर्दा खाएको खाना राम्ररी पच्न पाउँदैन र अपच (Indigestion) भई पातलो दिसाको रूपमा बारम्बार
बाहिर निस्कन्छ। समयमै यसको उपचार नगरे शरीरमा पानीको मात्रा कम भई अस्पताल भर्ना हुनुपर्ने अवस्था समेत आउन सक्छ।
लक्षण (Symptoms of Diarrhea)
झाडापखाला लाग्दा निम्न लक्षणहरू देखिन सक्छन्:
- परिचय (Introduction of Diarrhea)
- लक्षण (Symptoms of Diarrhea)
- कारण (Causes of Diarrhea)
- घरेलु उपचार (Home Remedies for Diarrhea)
- थप अन्य उपाय (Extra Solution for Diarrhea)
- खानपान तरिका (Dietary guidelines for Diarrhea)
- गर्न नहुने कार्यहरु (Things to avoid in Diarrhea)
- सावधानी (Precautions in Diarrhea)
- निष्कर्ष (Conclusion)
दिनमा तीन पटकभन्दा बढी पातलो वा पानी जस्तो दिसा हुनु।
पेट दुख्ने वा बटारिने।
शरीरमा अत्यधिक कमजोरी महसुस हुने।
अत्याधिक तिर्खा लाग्नु र मुख सुक्नु।
वाकवाकी लाग्ने वा वान्ता हुनु।
कहिलेकाहीँ हल्का ज्वरो आउनु।
शरीरको तौल घट्नु र आँखा गाडिनु (थप जटिल अवस्थामा)।
कारण (Causes of Diarrhea)
झाडापखाला लाग्नुका प्रमुख कारणहरू यस प्रकार छन्:
दूषित खानपान: फोहोर पानी वा दूषित खानाको सेवनले पाचन प्रणालीमा संक्रमण (Infection) हुनु।
बासी खाना: अघिल्लो रातको बासी खाना खाँदा।
अस्वस्थकर खानेकुरा: धेरै चिल्लो, पिरो, मसलेदार वा मैदा र बेसनबाट बनेका बाहिरी खानेकुरा (जस्तै: पिज्जा, बर्गर, पकौडा)
को सेवन।
मानसिक अवस्था: अत्यधिक तनाव, चिन्ता वा डरका कारण पनि पाचन प्रक्रियामा असर पर्न सक्छ।
सरसफाईको कमी: खाना खानु अघि राम्ररी हात नधुने बानी।
मदिरा सेवन: धेरै मात्रामा वा दूषित मदिराको सेवन।
बच्चाहरूमा: आमाको दूध दूषित हुनु, दूध खाने बोतल सफा नहुनु वा भुइँमा रहेका फोहोर वस्तुहरू मुखमा हाल्नु।
घरेलु उपचार (Home Remedies for Diarrhea)
झाडापखाला नियन्त्रण गर्न घरमै पाइने सामग्रीहरूबाट निम्न उपायहरू अपनाउन सकिन्छ:
धनियाको प्रयोग: अत्यधिक तिर्खा लागेमा १ लिटर पानीमा १ चम्चा सुकेको धनिया उमाल्नुहोस्। पानी आधा भएपछि छानेर चिसो
बनाउनुहोस् र बिरामीलाई थोरै-थोरै दिइरहनुहोस्।
कागती पानी: एक कप सफा पानीमा एक चम्चा कागतीको रस मिसाएर दिनमा ३-४ पटक पिउनाले आन्द्राको सफाइ हुन्छ र झाडापखाला रोक्न
मद्दत पुग्छ।
जीरा र दही: आधा चम्चा भुटेको जीराको धुलोलाई एक कप दही वा मोहीमा मिसाएर खाँदा पेटलाई आराम मिल्छ।
सौँफको मिश्रण: काँचो सौँफ र भुटेको सौँफलाई बराबर मात्रामा मिसाएर बिहान-बेलुका आधा-आधा चम्चा सेवन गर्दा फाइदा हुन्छ।
बेलको प्रयोग: पाकेको बेलको गुदी १ चम्चा र एक कप ताजा दही मिसाएर खानाले निकै राम्रो नतिजा दिन्छ।
नुन-चिनी-कागतीको घोल: एक गिलास पानीमा १ चम्चा चिनी, आधा चम्चा नुन र कागती मिसाएर पिउनाले शरीरमा इलेक्ट्रोलाइट्सको कमी
हुन दिँदैन।
थप अन्य उपाय (Extra Solution for Diarrhea)
काँचो मेवा: काँचो मेवाका केही टुक्राहरूलाई उमालेर खानाले पुरानो झाडापखाला निको हुन सहयोग पुग्छ।
जामुन र आँप: जामुन र आँपको कोयाको धुलोलाई भुटेको हर्रोसँग खाँदा शिघ्र लाभ मिल्छ।
जीवनजल (ORS): बजारमा पाइने जीवनजलको प्याकेटलाई सफा पानीमा मिसाएर पटक-पटक पिउनुहोस्। यसले जलवियोजन (Dehydration) बाट
बचाउँछ।
खानपान तरिका (Dietary guidelines for Diarrhea)
झाडापखाला लागेको बेला खानपानमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ:
नरम खानेकुरा: मुगीको दालको रस, जाउलो, दही, केरा र साबुदाना जस्ता सजिलै पच्ने खानेकुरा खानुहोस्।
तरल पदार्थ: प्रशस्त मात्रामा उमालेको पानी, मोही, र दालको सुप पिउनुहोस्।
पाचन बढाउने: सुपमा सुठो, मरिच र पिप्लाको धुलो मिसाएर खाँदा पाचन प्रक्रिया बलियो हुन्छ र भोक जाग्छ।
बच्चाहरूको हकमा: बच्चा ६ महिनाभन्दा माथिको छ भने फलफूलको रस, मुगीको दालको जाउलो र सुप दिनुहोस्। आमाको दूध खुवाउन बन्द
नगर्नुहोस्।
गर्न नहुने कार्यहरु (Things to avoid in Diarrhea)
धेरै चिल्लो, पिरो र मसलेदार खानेकुरा नखानुहोस्।
मैदा र बेसनबाट बनेका भारी परिकारहरू (जस्तै: पुरी, समोसा) पूर्ण रूपमा बन्द गर्नुहोस्।
चिसो पेय पदार्थ (Cold Drinks) र मदिराको सेवन नगर्नुहोस्।
दूध र दूधबाट बनेका भारी मिठाईहरू केही समयका लागि नखानुहोस्।
कठिन शारीरिक व्यायाम वा भारी काम नगर्नुहोस्।
सावधानी (Precautions in Diarrhea)
सरसफाई: सधैं खाना खानु अघि र शौचालय गएपछि साबुन पानीले राम्ररी हात धुनुहोस्।
पानीको शुद्धता: पानी सधैं उमालेर वा फिल्टर गरेर मात्र पिउनुहोस्।
ताजा खाना: सधैं ताजा र तातो खाना खानुहोस्, बासी खानेकुराबाट टाढै रहनुहोस्।
फलफूल धुने: फलफूल वा तरकारी काँचै खाँदा राम्ररी पखालेर मात्र प्रयोग गर्नुहोस्।
आराम: शरीर कमजोर हुने भएकाले बिरामीले प्रशस्त आराम गर्नुपर्छ।
निष्कर्ष (Conclusion)
झाडापखाला एक सामान्य तर हेलचेक्र्याइँ गरेमा ज्यान लिने खालको समस्या हो। यसबाट बच्ने सबैभन्दा उत्तम उपाय भनेको सरसफाई र
खानपानमा ध्यान दिनु हो। माथि उल्लेखित घरेलु उपचारहरूले धेरैजसो अवस्थामा राहत दिन्छन्। तर, यदि दिसामा रगत देखिएमा,
तारन्तार वान्ता भएमा वा बिरामी बेहोस हुने अवस्था आएमा ढिला नगरी नजिकैको स्वास्थ्य संस्थामा लैजानुपर्छ।
